Đi tìm cội nguồn, giải mã “mã gen” văn hóa Việt

VHO - Diễn đàn Công nghiệp Văn hóa lần thứ I vừa diễn ra tại Hà Nội với chủ đề “Việt Nam - Hòa bình và Nhân ái”, mang đến một không gian đối thoại chuyên sâu về vai trò của văn hóa trong sự nghiệp phát triển quốc gia. Bên cạnh khát vọng đưa văn hóa vươn ra thế giới, diễn đàn đặc biệt chú trọng đến việc đi tìm cội nguồn, giải mã những "mã gen" văn hóa ẩn sâu trong lịch sử dân tộc.

Một trong những nội dung giàu tính học thuật tại diễn đàn là phần chia sẻ của Tiến sĩ danh dự Lê Trung Tuấn, Chủ tịch Hội đồng Sáng lập Tập đoàn PSD. Qua góc nhìn nghiên cứu về văn hóa và lịch sử, ông đi sâu giải mã các biểu tượng thiêng liêng của người Việt, góp phần nhận diện những giá trị đặc sắc trong di sản văn minh của tiền nhân.

Theo chuyên gia, để hiểu văn hóa Việt Nam, không thể không nhắc đến hình ảnh mái đình làng. Suốt nhiều thế kỷ, đình làng không đơn thuần là nơi thờ tự tâm linh hay tụ họp cộng đồng, mà còn là một thiết chế quản trị xã hội chặt chẽ và có tính hệ thống.

Tiến sĩ Lê Trung Tuấn phân tích: Người xưa khi xây dựng đình làng không chỉ nhằm mục đích thờ thần, mà còn tạo nên một không gian tổng hợp các thiết chế quản trị và đời sống cộng đồng, kết nối từ triều đình, làng xã đến từng gia đình. Từ ba cấp độ đó, hương ước, gia quy và luật pháp được hình thành, tạo nên nét văn hóa đặc trưng "phép vua thua lệ làng", đồng thời chứa đựng cả vũ trụ quan và nền văn minh lúa nước của dân tộc.

Cùng với đình làng, trống đồng Đông Sơn cũng được giải mã dưới góc nhìn văn hóa. Theo chuyên gia, trống đồng không chỉ là một hiện vật khảo cổ mà qua hàng trăm họa tiết, hoa văn còn phản ánh những quan niệm, tín ngưỡng của cư dân cổ. Trong đó có tín ngưỡng thờ mặt trời, một dấu ấn văn hóa được cho là có sức lan tỏa trong khu vực châu Á.

Những kiến giải này cũng mở rộng đến quan niệm về cội nguồn “Con Lạc, cháu Hồng”, gắn với thời kỳ Hồng Bàng và các hình tượng trong truyền thuyết, qua đó giúp công chúng có thêm góc nhìn về nguồn gốc và đời sống tinh thần của người Việt xưa.

Sức sống của văn hóa Việt Nam không chỉ được thể hiện qua những giá trị được hình thành từ bên trong, mà còn ở khả năng tiếp nhận và giao thoa với các nền văn hóa khác. Tiến sĩ Lê Trung Tuấn cho rằng, qua hàng nghìn năm lịch sử và nhiều biến động, người Việt đã tiếp nhận nhiều tôn giáo, tư tưởng lớn như Thiên Chúa giáo, Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo, đồng thời từng bước tạo nên những sắc thái riêng trong đời sống văn hóa dân tộc.

Thế nhưng, thay vì bị đồng hóa, nền tín ngưỡng bản địa của người Việt đã tạo nên một sức đề kháng văn hóa mạnh mẽ. Theo Tiến sĩ Lê Trung Tuấn, quá trình tiếp nhận tôn giáo ngoại nhập không diễn ra một chiều, mà có sự điều chỉnh và hòa quyện với nền văn hóa, tín ngưỡng cùng những giá trị đã hình thành trong đời sống người Việt. Chính khả năng tiếp nhận nhưng vẫn giữ được bản sắc ấy đã góp phần giúp văn hóa Việt Nam duy trì sức sống qua nhiều biến động của lịch sử.

Bên cạnh những giá trị lịch sử, tín ngưỡng, diễn đàn cũng khẳng định vai trò của nghệ thuật truyền thống trong việc kiến tạo sức mạnh mềm. Những di sản như nghệ thuật sơn mài hay tà áo dài truyền thống không chỉ là sản phẩm vật chất, mà còn mang trong mình cả chiều sâu thẩm mỹ, kỹ thuật thủ công và linh hồn của dân tộc.

Ngay cả tà áo dài duyên dáng khi được mang ra đấu trường quốc tế, ẩn sâu trong đó cũng mang dáng dấp của tín ngưỡng rực rỡ từ ngàn xưa. Nghệ thuật sơn mài cũng vậy, nếu được đầu tư bài bản, những giá trị truyền thống ấy hoàn toàn có thể vượt ra khỏi ranh giới của loại hình mỹ thuật cần được bảo tồn, trở thành những sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị kinh tế cao, đưa hình ảnh và câu chuyện của người Việt đến với bạn bè năm châu.

Để những di sản như đình làng, trống đồng, hay nghệ thuật sơn mài, áo dài thực sự trở thành nguồn lực của công nghiệp văn hóa, Tiến sĩ Lê Trung Tuấn nhấn mạnh nguyên tắc: "Nếu cái móng nhà không đủ vững, chắc chắn sẽ đổ". "Móng nhà" ở đây chính là một hạ tầng nghiên cứu học thuật quy mô, đúng và đủ về lịch sử, văn minh dân tộc. Hiện tại, một hệ thống nghiên cứu liên ngành đồ sộ với hơn 200 đề tài lớn đang được hoàn thiện, hứa hẹn tạo nền tảng vững chắc cho ngành công nghiệp văn hóa trong tương lai.

Diễn đàn khép lại với thông điệp: "Hòa bình để kiến tạo. Nhân ái để kết nối. Văn hóa để trường tồn. Sáng tạo để phát triển". Văn hóa là cốt lõi, là bản sắc. Nhận diện đúng và sâu sắc cội nguồn chính là chìa khóa để chấn hưng văn hóa, biến những giá trị ngàn năm thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ cho đất nước trong kỷ nguyên mới.