Di sản chỉ thực sự sống khi cộng đồng tiếp tục thực hành và trao truyền

VHO - Các tham luận tại Hội nghị “Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực” chiều 28.9, tại phiên họp toàn thể “Di sản sống, tinh thần và hiệp hội”, các chuyên gia tập trung trao đổi về tính xác thực của di sản trong bối cảnh đời sống xã hội không ngừng vận động.

Từ giá trị vật chất đến “di sản sống”

Qua những trường hợp được giới thiệu tại Hội nghị, từ quần thể Yên Tử của Việt Nam, núi Cảnh Mai ở Trung Quốc, cố đô Luang Prabang của Lào đến cảnh quan văn hóa Tutuala của Timor-Leste, một vấn đề nổi bật được đặt ra là vai trò của cộng đồng trong việc duy trì sức sống cho di sản.

Khi các giá trị văn hóa vẫn được thực hành trong đời sống, được truyền lại giữa các thế hệ và tiếp tục có ý nghĩa với cư dân, di sản không chỉ tồn tại như những dấu tích của quá khứ mà trở thành một phần của hiện tại.

Cách nhìn này cũng mở rộng khái niệm về tính xác thực. Bên cạnh kiến trúc, vật liệu, cảnh quan và các dấu tích có thể nhận diện bằng mắt, cần tính đến những giá trị khó nhìn thấy hơn như ký ức cộng đồng, tri thức truyền thống, tín ngưỡng, nghi lễ, phong tục và mối quan hệ giữa con người với không gian di sản. Chính sự tiếp nối của những yếu tố đó góp phần duy trì bản sắc và sức sống của di sản qua thời gian.

Trình bày tham luận về "Phật giáo Trúc Lâm và những giá trị di sản Yên Tử, Vĩnh Nghiêm và Côn Sơn - Kiếp Bạc", TS Phạm Thị Thanh Hường, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội, cho rằng di sản không chỉ nằm trong những gì còn lại của quá khứ mà thực sự sống khi các giá trị được trao truyền, thực hành và tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống đương đại.

Với Phật giáo Trúc Lâm, điều này thể hiện rõ qua Yên Tử, Vĩnh Nghiêm và Côn Sơn - Kiếp Bạc. Đây không chỉ là những không gian lưu giữ chùa, tháp, bia đá, tượng Phật hay cảnh quan văn hóa, mà còn là những không gian thực hành tinh thần, nơi tư tưởng và giá trị của một dòng thiền Việt Nam tiếp tục được cộng đồng tiếp nhận, diễn giải và trao truyền.

Từ đó, tính xác thực của di sản Trúc Lâm không thể chỉ được đánh giá qua hình thức vật chất mà còn qua những thực hành văn hóa, tín ngưỡng được duy trì trong không gian di sản.

Theo TS Phạm Thị Thanh Hường, tính liên tục về chức năng và tinh thần cần được coi là một thuộc tính quan trọng của tính xác thực, đặc biệt đối với di sản tôn giáo. Giá trị không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc hay vật liệu mà còn ở chức năng và đời sống tinh thần được duy trì trong không gian ấy.

Một vấn đề khác được TS Phạm Thị Thanh Hường nhấn mạnh là vai trò chủ thể của cộng đồng. Người dân địa phương không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà cần được tham gia vào quá trình bảo tồn và quản lý di sản.

Họ trực tiếp lưu giữ ký ức, tri thức, phong tục và những thực hành văn hóa gắn với di sản. Khi cộng đồng được tham gia quản lý, hưởng lợi hợp lý và có trách nhiệm với những giá trị mình gìn giữ, sự liên tục giữa quá khứ, hiện tại và tương lai sẽ được tạo lập tự nhiên hơn.

Cộng đồng là chủ thể gìn giữ tính xác thực

Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy bảo tồn di sản sống có thể song hành với phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng đời sống cộng đồng.

GS Shao Yong, WHITR-AP (Trung Quốc), phân tích trường hợp những khu rừng trà cổ thụ trên núi Cảnh Mai, Phổ Nhĩ. Tại đây, bảo tồn được đặt trong mối quan hệ hài hòa với phát triển, trong đó các hoạt động xây dựng mới phải tránh ảnh hưởng đến những yếu tố truyền thống tạo nên giá trị di sản.

Theo GS Shao Yong, bảo tồn tại Cảnh Mai không đồng nghĩa với “đóng băng” đời sống. Các nghi lễ, thực hành văn hóa trà, hoạt động tôn vinh các bậc tiên tổ nghề trà tiếp tục được duy trì; những cánh rừng trà thiêng được cộng đồng bảo vệ trong quá trình phát triển của làng.

Lễ hội trà, phương thức pha trà truyền thống, các điệu múa và nhiều thực hành văn hóa được kết hợp với hệ thống pháp luật, quy định hiện đại, tạo nên mối liên kết giữa cộng đồng, sản xuất trà và phát triển du lịch.

Từ trường hợp Cảnh Mai có thể thấy, tính xác thực không phải là trạng thái bất biến mà là một quá trình sống động. Bảo tồn dựa trên tính xác thực cần đặt cộng đồng ở vị trí trung tâm, để người dân tham gia, tự quản trị và cùng bảo vệ cả di sản vật thể lẫn phi vật thể. Những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ tồn tại không chỉ trong vật chất mà còn trong tri thức, ký ức, thực hành và vai trò của con người.

Tại Luang Prabang, Lào, tính xác thực cũng được nhìn nhận từ chính đời sống của cộng đồng. Ông Paxa Nyordsavanh cho biết, cảnh quan đô thị Luang Prabang được tạo nên bởi hệ thống kiến trúc tôn giáo, những ngôi nhà gỗ truyền thống, dấu ấn kiến trúc thuộc địa và tổng thể cảnh quan đô thị đặc trưng.

Vì vậy, đánh giá tính xác thực không chỉ xem xét vật liệu, kỹ thuật xây dựng mà còn phải tính đến những giá trị được tạo nên trong quá trình hình thành và phát triển đô thị.

Với một di sản sống, những công trình vật thể mới chỉ là một phần câu chuyện. Người dân Luang Prabang vẫn truyền dạy cho nhau kỹ năng làm các dụng cụ thủ công; duy trì nghi lễ, phong tục gắn với những dấu mốc quan trọng trong vòng đời con người. Các nghi lễ truyền thống, nghi lễ voi, lễ đua thuyền và những hoạt động tưởng nhớ tổ tiên tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Câu chuyện Tutuala của Timor-Leste lại cho thấy chiều sâu tâm linh của di sản. Với những dấu tích nghệ thuật trên đá và bằng chứng khảo cổ có niên đại khoảng 2.000 năm, Tutuala không chỉ phản ánh lịch sử lâu đời mà còn thể hiện mối liên kết tâm linh giữa di sản với cộng đồng Timor.

Theo ông Francisco Urbano dos Santos, đại biểu của Timor-Leste, người dân địa phương vẫn trực tiếp thực hành, duy trì nhiều lễ hội, nghi lễ văn hóa gắn với di sản và tham gia vào những nỗ lực chung nhằm bảo vệ di sản văn hóa.

Những trường hợp được chia sẻ tại Hội nghị cho thấy điểm chung của các mô hình bảo tồn không nằm ở việc giữ nguyên mọi thứ như trong quá khứ, mà ở khả năng duy trì những giá trị cốt lõi trong một đời sống luôn thay đổi.

Di sản được bảo vệ bằng chính sách, pháp luật và chuyên môn, nhưng trước hết được gìn giữ bằng con người. Khi người dân được sống cùng di sản, có sinh kế phù hợp từ di sản, được tham gia quyết định những vấn đề liên quan và được trao quyền để gìn giữ những giá trị của chính cộng đồng mình, bảo tồn sẽ không còn là một nhiệm vụ áp đặt từ bên ngoài. Di sản khi đó trở thành một phần của đời sống.

Đây cũng là một gợi mở quan trọng đối với cách tiếp cận tính xác thực trong bảo tồn hiện nay. Tính xác thực không chỉ là sự chân thực của vật liệu, kiến trúc hay hình thức, mà còn là sự chân thực của ký ức, thực hành, niềm tin và mối quan hệ giữa con người với nơi chốn.

Từ Yên Tử đến Cảnh Mai, Luang Prabang và Tutuala, những câu chuyện được chia sẻ tại Hội nghị cho thấy khi cộng đồng còn thực hành, còn trao truyền và còn tìm thấy ý nghĩa trong di sản, di sản vẫn tiếp tục sống. Và chính sự tiếp nối ấy tạo nên một trong những nền tảng quan trọng để nhận diện tính xác thực của di sản trong thế giới đang thay đổi.