Đền Cơ Xá: “Mảnh ghép ký ức” lưu giữ hồn cốt Thăng Long cổ giữa lòng Hà Nội

VHO - Ngày 28.6.2026, Hội thảo “Đền Cơ Xá và sự phụng thờ Lý Thường Kiệt trong không gian văn hóa Thăng Long - Hà Nội xưa và nay” do Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam phối hợp với Tiểu ban quản lý di tích đền Cơ Xá tổ chức đã thu hút sự quan tâm, tham dự của đông đảo nhà quản lí, nhà khoa học.

Đây là diễn đàn khoa học quy tụ nhiều chuyên gia, nhà quản lí cùng cộng đồng dân cư nhằm tập hợp các nguồn tư liệu để làm rõ thân thế, sự nghiệp của Thái úy Lý Thường Kiệt và mối liên hệ mật thiết giữa cuộc đời danh tướng với vùng đất quê hương ông.

Đồng thời, hội thảo cũng nhận diện đặc trưng tín ngưỡng, khẳng định vị trí, giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh đặc biệt của đền Cơ Xá trong dòng chảy thờ vị anh hùng dân tộc tại Thủ đô, từ đó đề xuất các giải pháp khoa học nhằm bảo tồn và phát huy tối đa giá trị di sản này.

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Đinh Đoàn Long (Phó trưởng tiểu ban di tích đền Cơ Xá) nêu rõ, trong bối cảnh Hà Nội và cả nước đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, khơi dậy nguồn lực văn hóa nội sinh cho sự phát triển bền vững, hội thảo mang ý nghĩa thực tiễn vô cùng sâu sắc. 

Đây là dịp để các nhà khoa học, nhà quản lý và người dân cùng đánh giá đúng tầm vóc lịch sử của đền Cơ Xá gắn liền với không gian văn hóa Thăng Long - Hà Nội qua các thời kỳ, nhằm biến nguồn tài nguyên tinh thần này thành động lực phát triển Thủ đô văn minh, hiện đại.

Lịch sử đền Cơ Xá gắn liền với những biến động của vùng đất ven sông Hồng và câu chuyện dịch chuyển của cả một cộng đồng cư dân. 

Ngược dòng lịch sử vào năm 1010, thực hiện Chiếu dời đô của đức vua Lý Thái Tổ, cư dân làng An Xá nằm trong vùng lõi kinh thành đã di dời ra bãi sông Hồng khai hoang lập ấp để nhường đất dựng cung điện, từ đó dựng nên châu Cơ Xá. 

Sự hy sinh này đã tạo nên sợi dây liên kết lịch sử và tâm linh không thể tách rời giữa làng Cơ Xá với không gian văn hóa Thăng Long - Hà Nội buổi đầu lập kinh đô. 

Dù chuyển cư ra vùng bãi bồi, người dân vẫn giữ được bản sắc cộng đồng, hình thành không gian văn hóa ven sông nước với nghề trồng dâu nuôi tằm, chở đò và sinh kế gắn liền với sông nước. 

Do thường xuyên chịu tác động của lũ lụt, sạt lở và sự thay đổi dòng chảy sông Hồng, các công trình tín ngưỡng của Cơ Xá đã nhiều lần bị ảnh hưởng.

Riêng tại khu vực Cơ Xá Nam, ngôi đền cổ từng bị phá hủy trong cuộc kháng chiến năm 1946, sau đó chỉ còn lại phần hậu cung và khuôn viên bị biến đổi. 

Đến năm 2009, đền Cơ Xá tọa lạc tại số 4 phố Nguyễn Huy Tự (phường Hai Bà Trưng, Hà Nội) đã được trùng tu xây dựng lại khang trang hơn, trở thành dấu tích vật chất và không gian tâm linh còn sót lại của làng Cơ Xá Nam xưa ngay giữa lòng nội đô.

Tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Thị Yên, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam nêu rõ, điểm đặc biệt nhất trong căn tính của di tích là ở Cơ Xá, Thái úy Lý Thường Kiệt, tên thật là Ngô Tuấn, không chỉ được thờ như một vị anh hùng dân tộc mà còn được người dân tôn là Tổ địa, tức Tổ đất, Tổ làng vì theo ký ức cộng đồng thì đây chính là quê hương của ông. 

Việc thờ phụng ông mang màu sắc rất gần gũi, là sự kết hợp giữa lòng biết ơn vị anh hùng cứu nước và sự tri ân một người con ưu tú của quê hương. 

Căn tính Tổ địa gắn liền với nguồn gốc làng này là điểm khác biệt nổi bật so với nhiều địa phương khác, nơi danh tướng thường được phụng thờ với tư cách là nhân thần hay Thành hoàng. 

Hiện nay, ngày giỗ Ngài (mùng 2.6 âm lịch) là nghi lễ quan trọng nhất, trở thành một ngày đại đoàn viên của cộng đồng Cơ Xá xưa. Vào dịp này, dù sinh sống ở nhiều nơi, con cháu các dòng họ Cơ Xá vẫn trở về đền Cơ Xá hoặc đình Phúc Xá để tưởng nhớ tổ tiên và gắn kết dòng tộc.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Yên, đền Cơ Xá được xem là một “ký ức văn hóa” của cư dân ven sông Hồng. Bởi đền không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là nơi lưu giữ câu chuyện về một cộng đồng từng sống giữa sông nước, trải qua lũ lụt, sạt lở, di cư nhưng vẫn giữ được “căn cước” của mình.

Dù làng cổ bị chia tách, địa giới thay đổi, dòng họ phân tán, nhưng ngôi đền và ngày giỗ tổ vẫn là sợi dây kết nối cộng đồng.

Để bảo tồn và phát huy tối đa giá trị di sản, các chuyên gia đã đề xuất nhiều giải pháp cụ thể.

PGS.TS Nguyễn Thị Yên chỉ ra các giá trị văn hóa phi vật thể cần ưu tiên bảo tồn bao gồm nghi lễ thờ phụng Lý Thường Kiệt, đặc biệt là ngày giỗ tổ mùng 2.6 âm lịch, tiếp đến là ký ức dòng họ, truyền thống kể chuyện về nguồn gốc Cơ Xá, và cuối cùng là hệ thống tín ngưỡng đặc sắc kết hợp giữa thờ nhân thần Lý Thường Kiệt với tín ngưỡng Thủy thần, Mẫu Thoải cùng Phật giáo. 

Tại hội thảo, các nhà khoa học đã mang đến những góc nhìn đa chiều và toàn diện về di tích này thông qua việc phân tích dưới các nhóm chuyên môn.

Theo đó, về lịch sử và nguồn gốc đền Cơ Xá, PGS.TS Bùi Xuân Đính hệ thống hóa lịch sử di cư của dân cư làng An Xá ra bãi sông Hồng trong diễn trình lịch sử; PGS.TS Nguyễn Thị Phương Chi làm sáng tỏ thân thế, sự nghiệp của Thái úy Lý Thường Kiệt, đồng thời khẳng định tầm quan trọng của các nguồn tư liệu địa phương. 

Về văn hóa và văn bản học, PGS.TS Phạm Lan Oanh phân tích tục thờ sóng đôi giữa Mẫu Thoải và Lý Thường Kiệt là sự thích ứng sinh thái độc đáo; TS Đinh Mỹ Linh, TS Vũ Việt Bằng phác họa lòng tôn kính của hậu thế qua hệ thống tư liệu Hán Nôm đa dạng ở các di tích thờ Lý Thường Kiệt trong khu vực nội thành Hà Nội; ThS.NCS Vũ Thanh Bằng chỉ ra sự lan tỏa của ký ức thiêng về vị danh tướng tại nhiều địa phương. 

 Về cộng đồng và phát triển, TS Đoàn Thị Tuyến và ThS.NCS Lê Thị Phượng khẳng định đền Cơ Xá là thực thể sống, đóng vai trò gắn kết cộng đồng trong xã hội đương đại. Trong khi đó, ông Mạc Hùng Cường đề xuất mô hình du lịch kết nối các di tích liên quan đến Lý Thường Kiệt để kiến tạo tuyến du lịch di sản ven sông Hồng.

Đồng quan điểm với ý kiến này, PGS.TS Nguyễn Thị Yên cho rằng việc kết nối đền Cơ Xá với các di tích thờ Lý Thường Kiệt khác ở Hà Nội thành tuyến di sản là một hướng đi rất triển vọng vì mỗi nơi lưu giữ một góc nhìn khác nhau về vị danh tướng. 

 

Việc kết nối các điểm như Cơ Xá, Bắc Biên, Nam Đồng và các không gian liên quan đến cuộc đời Lý Thường Kiệt sẽ tạo thành một tuyến di sản độc đáo về nhân vật lịch sử này.

Do đó, nghiên cứu về đền Cơ Xá và việc thờ Lý Thường Kiệt không chỉ dừng ở việc tìm hiểu một ngôi đền, mà còn nhìn nhận di tích này như một trường hợp tiêu biểu của văn hóa đô thị lịch sử, nơi lưu giữ câu chuyện về cách một cộng đồng gìn giữ ký ức của mình qua hơn 1.000 năm.

“Sự tồn tại và hồi sinh của đền Cơ Xá qua bao biến động của thời gian và làn sóng đô thị hóa là minh chứng hùng hồn cho sức sống nội sinh mãnh liệt của tín ngưỡng dân gian, là biểu tượng đẹp đẽ của đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc, xứng đáng là một thực thể di sản sống và là một địa chỉ đỏ lưu giữ ký ức nghìn năm của Thăng Long - Hà Nội”, PGS.TS Nguyễn Thị Yên khẳng định.