Để văn hóa bồi đắp lý tưởng cho thanh niên

VHO - Trong bất kỳ giai đoạn phát triển nào của đất nước, thanh niên, sinh viên cũng là lực lượng nhạy cảm nhất với cái mới, giàu năng lượng sáng tạo và đồng thời dễ chịu tác động của những biến đổi xã hội. Trong kỷ nguyên số, khi mỗi chiếc điện thoại thông minh mở ra vô số dòng thông tin, hình ảnh, âm nhạc, lối sống và hệ giá trị, câu chuyện định hướng cho người trẻ càng trở nên cấp thiết.

Nhưng định hướng hôm nay không thể chỉ bằng mệnh lệnh, những bài giảng một chiều hay khẩu hiệu. Muốn chạm tới thanh niên, phải đi vào thế giới cảm xúc, thẩm mỹ, trải nghiệm và khát vọng của họ. Ở đó, văn hóa, nghệ thuật có một sức mạnh đặc biệt.

 Để người trẻ cảm nhận, lựa chọn và hành động

Theo tôi, đẩy mạnh định hướng cho thanh niên, sinh viên bằng các hoạt động văn hóa, nghệ thuật không nên được hiểu đơn giản là tăng thêm vài buổi biểu diễn hay phong trào văn nghệ. Điều quan trọng hơn là phải nhìn văn hóa, nghệ thuật như một phương thức giáo dục con người, một con đường mềm mại nhưng bền bỉ để bồi đắp lý tưởng, lòng yêu nước, nhân cách và trách nhiệm xã hội. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh tại Đại hội đại biểu toàn quốc Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh lần thứ XIII ngày 25.6.2026: “Giáo dục lý tưởng cho thanh niên không chỉ là truyền đạt nghị quyết, tổ chức sinh hoạt chính trị”. Tinh thần ấy gợi mở một yêu cầu rõ ràng: Giáo dục phải đi vào đời sống, trở thành trải nghiệm có sức thuyết phục, để người trẻ tự mình cảm nhận, lựa chọn và hành động.

Văn hóa, nghệ thuật có ưu thế bởi nó tác động không chỉ vào lý trí mà còn vào tình cảm. Một bài hát hay có thể khiến lịch sử trở nên gần gũi; một bộ phim tốt có thể giúp người trẻ hiểu sâu hơn về sự hy sinh của các thế hệ cha anh; một vở diễn, triển lãm hay chuyến tham quan bảo tàng được tổ chức hấp dẫn có thể biến những khái niệm tưởng như xa xôi thành ký ức sống động. Khi cảm xúc được đánh thức, nhận thức có cơ hội được bồi đắp. Khi cái đẹp được gieo vào tâm hồn, con người có thêm sức đề kháng trước cái xấu, cái dung tục và lệch chuẩn.

Thực tế cho thấy người trẻ không hề thờ ơ với lịch sử, truyền thống hay những giá trị lớn của dân tộc; vấn đề là chúng ta kể những câu chuyện ấy bằng cách nào. Chương trình nghệ thuật chính luận “Tổ quốc trong tim” tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tháng 8.2025 thu hút hơn 50.000 khán giả và tạo hiệu ứng mạnh trong giới trẻ. Các ca khúc cách mạng, biểu tượng lịch sử và tinh thần yêu nước được thể hiện bằng ngôn ngữ sân khấu hiện đại, công nghệ trình diễn mới, tạo nên một “concert quốc gia” đầy xúc động. Việc nhiều bạn trẻ tìm đến bộ phim “Đào, phở và piano”, tham gia các cuộc giao lưu về Hà Nội mùa đông năm 1946, cũng cho thấy lịch sử hoàn toàn có thể trở thành mối quan tâm tự nhiên nếu được chuyển tải bằng hình thức giàu cảm xúc và có chất lượng nghệ thuật.

Thanh niên thành chủ thể sáng tạo

Câu hỏi vì thế không phải thanh niên có quan tâm đến văn hóa dân tộc hay không, mà là chúng ta có tạo ra sản phẩm đủ hấp dẫn để họ tự nguyện tìm đến hay không.

Từ đó, cần thay đổi cách tổ chức hoạt động văn hóa, nghệ thuật trong trường đại học, cao đẳng và các tổ chức thanh niên. Không nên coi sinh viên chỉ là người đến xem, nghe và tiếp nhận; họ phải trở thành chủ thể sáng tạo. Một tuần lễ văn hóa có thể để sinh viên tự kể câu chuyện lịch sử địa phương; một dự án nghệ thuật có thể kết nối sinh viên mỹ thuật, âm nhạc, công nghệ và truyền thông để số hóa một di sản; một cuộc thi sáng tác có thể để người trẻ kể về lòng yêu nước, gia đình, sự tử tế, trách nhiệm cộng đồng bằng phim ngắn, hoạt hình, podcast hay thiết kế. Khi người trẻ trực tiếp tạo ra sản phẩm, giá trị mà chúng ta muốn truyền đạt sẽ trở thành một phần của quá trình khám phá và tự nhận thức. Nhà trường cũng cần coi thư viện, sân khấu học đường, câu lạc bộ nghệ thuật, không gian triển lãm, chiếu phim, đọc sách và sân chơi sáng tạo là một phần của môi trường giáo dục thường xuyên.

Một mặt trận đặc biệt quan trọng là không gian số. Người trẻ đang sống một phần đáng kể đời sống tinh thần trên các nền tảng số, vì vậy không thể định hướng họ chỉ trong hội trường hay lớp học. Tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13.7.2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm lưu ý rằng các sản phẩm văn hóa toàn cầu đang tác động mạnh đến “nhận thức, thị hiếu, lối sống, nhất là đối với thế hệ trẻ”. Vì vậy, nhiệm vụ không phải dựng lên những bức tường ngăn cách, mà phải tạo ra nhiều nội dung Việt Nam hấp dẫn hơn, hiện đại hơn, có sức cạnh tranh hơn. Điện ảnh, âm nhạc, hoạt hình, trò chơi, thiết kế, sách và nội dung số về lịch sử, văn hóa dân tộc phải bước vào cuộc cạnh tranh giành sự chú ý bằng chất lượng sáng tạo.

Để làm được điều đó cần sự phối hợp thực chất giữa nhà trường, Đoàn Thanh niên, ngành văn hóa, nhà hát, bảo tàng, thư viện, doanh nghiệp sáng tạo, nghệ sĩ và các nền tảng số. Chúng ta cần những chương trình đặt hàng tác phẩm dành cho thanh niên, quỹ hỗ trợ sáng tạo trẻ, các chuyến lưu diễn đến trường học, chương trình nghệ thuật ngoài trời, cuộc thi sản xuất nội dung tích cực trên môi trường số. Đồng thời, phải tránh biến hoạt động văn hóa, nghệ thuật thành công cụ tuyên truyền khô cứng, nặng áp đặt. Định hướng không có nghĩa là làm thay sự lựa chọn của thanh niên, mà là tạo ra môi trường giàu giá trị để họ có năng lực phân biệt đẹp - xấu, tiến bộ - lệch chuẩn và tự hình thành bản lĩnh văn hóa.

Đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, trong đó sức mạnh quốc gia không chỉ nằm ở kinh tế, công nghệ hay nguồn lực vật chất, mà còn ở chất lượng con người, bản lĩnh văn hóa và khả năng sáng tạo. Thanh niên, sinh viên chính là lực lượng sẽ mang hình ảnh Việt Nam đi xa nhất trong những thập niên tới. Bởi vậy, đầu tư cho đời sống văn hóa, nghệ thuật của họ chính là đầu tư cho tương lai đất nước. Khi một người trẻ biết rung động trước một tác phẩm đẹp, biết tự hào về lịch sử dân tộc, trân trọng di sản, sáng tạo bằng chất liệu Việt Nam và sống có trách nhiệm với cộng đồng, chúng ta đã có nền tảng quan trọng để hình thành những công dân vừa hiện đại, tự tin hội nhập, vừa sâu sắc về văn hóa và vững vàng về bản lĩnh.

Văn hóa, nghệ thuật khi ấy không còn là hoạt động bổ trợ, mà trở thành một con đường quan trọng để xây dựng thế hệ Việt Nam mới: có tri thức, có tâm hồn, có lý tưởng, có khát vọng và có năng lực kiến tạo tương lai.