Dấu tích Champa dưới chân Hải Vân

VHO - Đợt khai quật khảo cổ tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn (phường Hải Vân, TP Đà Nẵng) đã phát hiện nhiều hiện vật có giá trị, đáng chú ý là một pho tượng/phù điêu bằng đá sa thạch, bước đầu được xác định có niên đại khoảng thế kỷ VIII - IX, có khả năng thuộc văn hóa Champa. Những phát hiện này góp thêm tư liệu về lịch sử vùng đất Hải Vân qua nhiều thời kỳ.

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng cho biết, đầu tháng 10 vừa qua, đơn vị đã tiếp nhận 88 hiện vật được phát hiện trong đợt khai quật khảo cổ tại hai di tích Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn.

Cuộc khai quật được thực hiện theo Quyết định số 781/QĐ SVHTTDL ngày 22.5.2026 của Sở VHTTDL TP Đà Nẵng. Ban Quản lý Di tích và Danh thắng thành phố phối hợp với Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tiến hành khai quật trên tổng diện tích 600m², gồm 300m² tại Đồn Chơn Sảng và 300m² tại Trạm Nam Chơn. Thời gian khai quật kéo dài 45 ngày, bắt đầu từ ngày 25.5.2026.

Phát hiện quý từ lòng đất

Qua khai quật, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc cùng các nhóm di vật gồm đồ gốm men, đồ sành, vật liệu đất nung và đồ đá. Trong số 88 hiện vật được bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng, có 10 hiện vật phát hiện tại Đồn Chơn Sảng và 78 hiện vật tại Trạm Nam Chơn. Đáng chú ý nhất là pho tượng/phù điêu bằng đá sa thạch được tìm thấy tại Đồn Chơn Sảng. Căn cứ đặc điểm ký tự và nghệ thuật điêu khắc, các chuyên gia bước đầu nhận định hiện vật có niên đại khoảng thế kỷ VIII-IX và có khả năng thuộc văn hóa Champa.

Theo TS Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng Khảo cổ học lịch sử, Viện Khảo cổ học, đây là phù điêu Champa có niên đại sớm nhất được phát hiện trên địa bàn Đà Nẵng (cũ) cho đến nay. Phát hiện này góp phần xác nhận sự hiện diện của những dấu tích Champa sớm tại khu vực Hải Vân, bổ sung thêm tư liệu về lịch sử văn hóa của vùng đất. Tuy nhiên, nguồn gốc cũng như những giá trị cụ thể của hiện vật vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, đối sánh để có kết luận đầy đủ hơn.

Bên cạnh hiện vật đá sa thạch, những dấu tích kiến trúc và các nhóm di vật khác cũng cung cấp thêm tư liệu phục vụ việc tìm hiểu lịch sử hai địa điểm khảo cổ. Theo bà Hoàng Thị Bích Hạnh, Giám đốc Ban Quản lý Di tích và Danh thắng TP Đà Nẵng, sau khi kết thúc khai quật, toàn bộ hiện vật đã được tập hợp, làm sạch, phân loại và chỉnh lý. Kết quả thống kê, phân loại cùng sự phân bố của các hiện vật trong từng lớp đất khảo cổ là cơ sở quan trọng để tiếp tục xác định tính chất, niên đại và giá trị lịch sử của hai di tích.

Thêm cứ liệu về phòng tuyến Hải Vân

Bên cạnh pho tượng/phù điêu đá sa thạch mở thêm hướng tìm hiểu về những dấu tích Champa sớm, cuộc khai quật tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn còn cung cấp thông tin quan trọng về vị trí, chức năng và vai trò của khu vực này trong không gian lịch sử Hải Vân, đặc biệt là hệ thống phòng thủ dưới triều Nguyễn.

Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn là hai công trình quân sự tiêu biểu thuộc hệ thống phòng thủ ven biển Đà Nẵng thời Nguyễn, có nhiệm vụ kiểm soát tuyến đường thiên lý Bắc - Nam và bảo vệ cửa ngõ phía Bắc vịnh Đà Nẵng. Nằm trong mạng lưới phòng thủ liên hoàn, hai công trình còn góp phần bảo vệ kinh đô Huế và vùng duyên hải miền Trung.

Những cứ liệu thu được từ đợt khảo cổ giúp các nhà nghiên cứu có thêm cơ sở tìm hiểu tổ chức phòng thủ của triều Nguyễn, đồng thời góp phần làm sáng tỏ những biến động lịch sử diễn ra tại Đà Nẵng trong thế kỷ XIX. Đây cũng là nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với việc hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn là di tích cấp thành phố, từ đó xây dựng những phương án bảo vệ, bảo tồn và phát huy giá trị hai công trình trong thời gian tới.

Cùng với 88 hiện vật, các hồ sơ, tài liệu chuyên môn gồm báo cáo khoa học, phiếu kiểm kê và danh mục hiện vật cũng đã được bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng để lưu giữ, bảo quản, phục vụ công tác nghiên cứu và phát huy giá trị theo quy định. Việc tiếp nhận đồng bộ hiện vật và hồ sơ chuyên môn sẽ tạo thuận lợi cho quá trình quản lý, hệ thống hóa tư liệu và tiếp tục khảo cứu các phát hiện tại hai địa điểm.

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện cho biết, sau khi tiếp nhận, Bảo tàng Đà Nẵng sẽ tiến hành nhập kho, phân loại, lập hồ sơ số hóa và thực hiện các biện pháp bảo quản phù hợp với từng chất liệu. Đơn vị cũng sẽ phối hợp với các chuyên gia Viện Khảo cổ học và Ban Quản lý Di tích và Danh thắng tiếp tục đối sánh tư liệu, xác định rõ hơn đặc điểm, niên đại cũng như giá trị lịch sử, văn hóa của các nhóm hiện vật. Đây là bước cần thiết để những kết quả ban đầu của cuộc khai quật được tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện về mặt khoa học.

Trên cơ sở những kết quả này, Bảo tàng Đà Nẵng dự kiến xây dựng phương án giới thiệu các hiện vật tiêu biểu trong không gian trưng bày chuyên đề hoặc thường trực, đồng thời ứng dụng công nghệ 3D và số hóa để phục vụ công chúng, du khách. Thông qua hoạt động trưng bày và giới thiệu, những tư liệu khảo cổ vốn chủ yếu được lưu giữ, nghiên cứu trong phạm vi chuyên môn sẽ có cơ hội đến gần hơn với người dân, giúp công chúng hiểu thêm về lịch sử, văn hóa của vùng đất Hải Vân qua các thời kỳ.

Về lâu dài, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng TP Đà Nẵng sẽ phối hợp với Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Đà Nẵng và các đơn vị liên quan tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu, chỉnh lý những tư liệu thu được, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo vệ lâu dài đối với những dấu tích kiến trúc và di vật khảo cổ tại hai di tích. Công tác này có ý nghĩa quan trọng trong việc gìn giữ hiện trạng những phát hiện có giá trị, tạo điều kiện cho các bước khảo cứu tiếp theo và phục vụ định hướng bảo tồn, phát huy di sản văn hóa địa phương.

Giữa những dấu tích của hệ thống phòng thủ triều Nguyễn, sự xuất hiện của pho tượng/phù điêu đá sa thạch có khả năng thuộc văn hóa Champa đã mở thêm một hướng tiếp cận lịch sử vùng đất Hải Vân từ những thế kỷ trước đó. Dù nguồn gốc và giá trị cụ thể của hiện vật còn cần được nghiên cứu, đối sánh, phát hiện này vẫn là cứ liệu đáng chú ý về sự hiện diện của văn hóa Champa tại khu vực. Dưới chân Hải Vân, những dấu tích vừa được tìm thấy đang góp thêm những mảnh ghép vào lịch sử một vùng đất có nhiều lớp văn hóa, nơi những câu chuyện của quá khứ vẫn còn chờ được khám phá đầy đủ hơn.