Bản sắc Việt - sức mạnh từ cội nguồn

VHO - Bản sắc văn hóa là nguồn sức mạnh nội sinh được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử dân tộc. Trong kỷ nguyên mới, phát huy nguồn lực ấy gắn với sáng tạo, công nghiệp văn hóa và thị trường đang mở ra những cơ hội phát triển, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số, đồng thời đưa các giá trị Việt Nam vươn xa.

Bản sắc là lợi thế quốc gia

Nhìn lại tiến trình dựng nước và giữ nước, văn hóa luôn là nguồn sức mạnh nội sinh bền vững của dân tộc Việt Nam. Bước vào kỷ nguyên số, không gian tồn tại và lan tỏa của bản sắc văn hóa đang có những thay đổi sâu sắc.

Tại Hội thảo khoa học quốc gia Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế diễn ra mới đây tại Hà Nội, PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập NXB Chính trị quốc gia Sự thật cho rằng, hội nhập ngày nay không chỉ diễn ra qua ngoại giao, giáo dục hay du lịch mà còn hiện diện hằng ngày trong điện ảnh, âm nhạc, mạng xã hội, các nền tảng phát trực tuyến, trò chơi điện tử và những sản phẩm có sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo.

Người Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ, đang đồng thời sống trong không gian văn hóa dân tộc và một không gian văn hóa toàn cầu rộng mở, biến đổi nhanh chóng. Thực tế ấy đòi hỏi cách tiếp cận mới đối với bản sắc văn hóa, để những giá trị được hình thành qua lịch sử tiếp tục hiện diện, được nhận diện và có sức sống trong đời sống hiện đại.

Từ góc nhìn đó, bản sắc văn hóa ngày nay còn là thước đo năng lực phát triển của quốc gia. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những giá trị được hun đúc qua lịch sử trở thành phẩm chất của con người Việt Nam hôm nay, nguồn cảm hứng cho sáng tạo, sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh và sức hấp dẫn của hình ảnh quốc gia. Sâu xa hơn, đó là cách bồi đắp sức mạnh nội sinh, giúp đất nước phát triển nhanh, bền vững, ngày càng hiện đại mà vẫn giữ được những nét riêng của dân tộc.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước; các giá trị văn hóa phải thấm sâu vào các lĩnh vực của đời sống xã hội và trở thành sức mạnh mềm quốc gia. Theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, từ định hướng này, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc cần được nhìn nhận như một bộ phận của chiến lược phát triển quốc gia, thay vì chỉ là nhiệm vụ riêng của lĩnh vực văn hóa.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu phát triển đất nước nhanh, bền vững, phấn đấu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/ năm trở lên, đóng góp của văn hóa cần được nhìn nhận cụ thể hơn, trước hết qua khả năng chuyển những nét đặc sắc của dân tộc thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế. Đây cũng là cơ sở để hình thành thị trường, tạo việc làm, thúc đẩy du lịch, mở rộng các hoạt động sáng tạo, đồng thời gia tăng sức hấp dẫn của địa phương, doanh nghiệp và thương hiệu quốc gia.

Đánh thức nguồn lực từ di sản

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, bản sắc văn hóa chỉ được phát huy tối đa khi tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển, được chuyển hóa thành nguồn lực văn hóa, nguồn lực sáng tạo và những sản phẩm văn hóa mang thương hiệu quốc gia. Đó chính là sức mạnh mềm được tạo nên từ bản sắc văn hóa dân tộc.

Nhìn vào thực tế có thể thấy, phố cổ Hội An, danh thắng Tràng An, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Hát Xoan Phú Thọ hay những sản phẩm quen thuộc như áo dài, phở, gốm, rối nước, tranh dân gian... đều có khả năng tạo ra giá trị vượt ra ngoài phạm vi của một di sản hay sản phẩm văn hóa đơn thuần. Khi được tổ chức, định vị và kết nối với thị trường phù hợp, những giá trị ấy có thể góp phần hình thành thương hiệu điểm đến, phát triển sản phẩm du lịch, hàng hóa sáng tạo và các trải nghiệm văn hóa hấp dẫn đối với công chúng trong nước, quốc tế.

Khả năng chuyển hóa ấy đang mở ra nhiều hướng đi cho công nghiệp văn hóa Việt Nam. Đề cập đến phát triển công nghiệp văn hóa trên nền tảng bản sắc dân tộc, TS Nguyễn Thị Oanh, NXB Chính trị quốc gia Sự thật nhận định, chất liệu lịch sử, di sản, nghệ thuật truyền thống, nghề thủ công, ẩm thực và những đặc trưng văn hóa vùng miền ngày càng được khai thác trong điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, thời trang, du lịch văn hóa và các sản phẩm số.

Khi chất liệu truyền thống được thể hiện bằng ngôn ngữ sáng tạo đương đại, những giá trị vốn quen thuộc có thể mang diện mạo mới, tạo nên nét riêng và sức hấp dẫn đối với công chúng. Đặc biệt, không gian số đang mở rộng đáng kể khả năng lan tỏa, giúp những giá trị văn hóa trước đây chỉ hiện diện trong một cộng đồng hoặc địa bàn nhất định có cơ hội tiếp cận đông đảo công chúng hơn.

Dù sở hữu nguồn lực văn hóa phong phú, Việt Nam vẫn còn những hạn chế trong khai thác và chuyển hóa các nguồn lực ấy thành giá trị phát triển. Theo TS Nguyễn Quốc Pháp, Học viện Chính trị khu vực I, yêu cầu đặt ra trong giai đoạn tới là tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi cho phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và thị trường văn hóa. Cùng với đó, cần tăng cường gắn kết chính sách văn hóa với các chính sách phát triển kinh tế, khoa học, công nghệ, giáo dục, du lịch và đối ngoại, để văn hóa thực sự trở thành yếu tố xuyên suốt trong hoạch định và thực thi các chiến lược phát triển đất nước.

Kết luận Hội thảo, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy khẳng định, văn hóa Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội mới để tăng cường kết nối, lan tỏa và quảng bá, đồng thời hình thành những phương thức mới trong sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng các sản phẩm, dịch vụ văn hóa.

 Theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy, để phát huy bản sắc trong phát triển công nghiệp văn hóa, sức mạnh mềm và ngoại giao văn hóa, cần xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ, kết nối di sản, giáo dục, khoa học - công nghệ, truyền thông, doanh nghiệp, thị trường và văn hóa đối ngoại. Sức mạnh mềm không tự hình thành từ sự phong phú của tài nguyên văn hóa mà được tạo dựng bằng năng lực sáng tạo, tổ chức và lan tỏa những giá trị đặc sắc của dân tộc.

Vì vậy, cần có cơ chế phối hợp hiệu quả giữa Nhà nước, cộng đồng, nghệ nhân, nhà trường, truyền thông, doanh nghiệp và các nền tảng công nghệ, hình thành hệ sinh thái văn hóa có khả năng hỗ trợ trao truyền, sáng tạo, tái tạo và phát huy giá trị văn hóa, tạo nền tảng cho phát triển bền vững trong bối cảnh mới.

Bản sắc chỉ thực sự trở thành nguồn lực phát triển khi những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục hiện diện trong đời sống, được thực hành, sáng tạo và mang hơi thở của thời đại. Từ di sản đến sáng tạo, từ sáng tạo đến thị trường, đó cũng là con đường để văn hóa tham gia sâu hơn vào nền kinh tế, đóng góp cho mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững và làm đậm thêm dấu ấn Việt Nam trong quá trình hội nhập.