Đánh thức cội nguồn văn hoá Việt từ những gốc tre xù xì

VHO - Văn hóa Việt không chỉ nằm trong bảo tàng hay sách vở, mà có thể bắt đầu từ một gốc tre mộc mạc. Gần 40 năm qua, tại Hội An, nghệ nhân Huỳnh Phương Đỏ đã "thổi hồn" vào những gốc tre xù xì tưởng bỏ đi, tạc nên Mẹ Âu Cơ, Vua Quang Trung hay Chí Phèo, Thị Nở… để kể câu chuyện xứ sở với du khách thập phương.

Khi gốc tre không còn là gốc tre

Trong xưởng của ông Đỏ, những gốc tre nằm ngổn ngang, mỗi gốc mang một hình dáng khác nhau. Có gốc cong, gốc nhiều mắt, có phần rễ xù xì, có thân cây mang những đường nét mà nếu chỉ nhìn qua, khó có thể nghĩ đến một tác phẩm hoàn chỉnh.

Nhưng với người đã có hàng chục năm gắn bó với nghề, chính những hình dáng tự nhiên ấy lại là điểm khởi đầu của sáng tạo.

Ông Đỏ không cố biến mọi gốc tre thành một hình mẫu giống nhau. Ông quan sát chất liệu, tìm trong những đường nét sẵn có một hình hài phù hợp, rồi tiếp tục dùng bàn tay, dụng cụ và trí tưởng tượng để hoàn thiện tác phẩm.

“Gốc tre mỗi cái một hình dáng, mình phải nhìn rồi mới nghĩ xem có thể làm thành hình gì. Tôi thường khắc những hình ảnh quen thuộc với người Việt Nam như Mẹ Âu Cơ, Thị Nở, Chí Phèo, các vị Vua Hùng...”, ông Đỏ chia sẻ.

Điều đáng nói là những nhân vật ấy không được lựa chọn chỉ vì dễ tạo hình. Đó là những hình tượng thuộc nhiều lớp ký ức khác nhau của người Việt: từ câu chuyện nguồn cội, lịch sử dân tộc đến văn học.

Từ Mẹ Âu Cơ cùng cội nguồn truyền thuyết, đến các vị Hùng Vương với dấu ấn dựng nước và giữ nước thiêng liêng, rồi khép lại ở Chí Phèo, Thị Nở đại diện cho văn học hiện thực - mỗi tác phẩm đều là một mảnh ghép sống động về tâm hồn và mảnh đất con người Việt Nam.

Tất cả gặp nhau trên một chất liệu rất đỗi quen thuộc: tre.

Đưa kí ức Việt đi xa hơn

Ông Đỏ bắt đầu công việc này từ năm 16 tuổi. Đến nay, ở tuổi 53, gần 37 năm đã trôi qua. Một công việc ban đầu có thể bắt đầu từ sự tò mò, đam mê hay mưu sinh, theo thời gian đã trở thành cách riêng để ông kể câu chuyện về nơi mình sinh ra và lớn lên.

Nhưng ông không muốn những tác phẩm của mình chỉ dừng lại ở việc tạo ra một món đồ thủ công.

“Tôi muốn đưa văn hóa Việt Nam mình đến với bạn bè quốc tế”, ông nói.

Mong muốn ấy khiến những gốc tre trong xưởng của ông mang một ý nghĩa khác. Chúng không chỉ được tạo hình để đẹp hơn, lạ hơn hay trở thành món quà cho du khách. Đằng sau mỗi nhân vật là một câu chuyện mà ông muốn người xem biết đến.

Trong đời sống du lịch, một du khách có thể dừng lại trước một tác phẩm đơn giản chỉ vì hình dáng đặc biệt. Nhưng từ sự tò mò ấy, một cuộc trò chuyện có thể bắt đầu.

Đây là ai? Vì sao lại là Mẹ Âu Cơ? Chí Phèo và Thị Nở là những nhân vật nào? Vì sao một nghệ nhân lại chọn gốc tre để kể những câu chuyện ấy?

Những câu hỏi tưởng nhỏ nhưng lại mở ra một con đường để văn hóa được tiếp nhận theo cách tự nhiên hơn.

Không phải ai đến Hội An cũng có thời gian đọc một cuốn sách về lịch sử Việt Nam hay tìm hiểu một tác phẩm văn học. Nhưng một hình tượng được đặt trước mắt, được tạo nên từ một chất liệu gần gũi và đi kèm câu chuyện của người làm ra nó, có thể khiến họ dừng lại lâu hơn.

Văn hóa khi ấy không còn chỉ là điều để “xem”, mà trở thành điều để tò mò, trò chuyện và mang theo.

Giữ nghề bằng cách để văn hóa tiếp tục sống

Gần 37 năm làm nghề, điều ông Đỏ hướng tới không chỉ là tiếp tục tạo ra những tác phẩm mới. Ông mong công việc này được duy trì và phát triển, để những hình tượng Việt Nam tiếp tục có cơ hội xuất hiện trong đời sống đương đại.

Đó cũng là một bài toán không dễ đối với những nghề thủ công khi đứng trước nhịp sống du lịch hiện nay. Sản phẩm muốn đến được với công chúng phải có khả năng thu hút, dễ tiếp cận và phù hợp với thị hiếu. Nhưng nếu chỉ chạy theo thị trường, những câu chuyện làm nên bản sắc của sản phẩm cũng có nguy cơ bị mờ đi.

Với ông Đỏ, sự lựa chọn dường như nằm ở việc làm mới cách kể, thay vì từ bỏ câu chuyện.

Những nhân vật văn hóa, lịch sử, văn học được đưa vào một hình thức mới. Chất liệu cũ được nhìn bằng một con mắt khác. Và người nghệ nhân trở thành cầu nối giữa những ký ức đã quen thuộc với người Việt và những vị khách lần đầu đặt chân đến Việt Nam.

Có thể một gốc tre không đủ sức kể hết một câu chuyện văn hóa. Nhưng nó có thể khiến một người dừng chân.

Một hình hài nhỏ bé có thể gợi ra một nhân vật. Một nhân vật có thể dẫn đến một câu chuyện. Và từ một câu chuyện, một góc Việt Nam có thể được biết đến.

Sau gần bốn thập kỷ gắn bó với nghề, ông Đỏ vẫn tiếp tục tìm hình hài cho những gốc tre. Có lẽ điều ông đang giữ lại không chỉ là một cách làm nghề, mà còn là niềm tin rằng văn hóa muốn sống lâu thì phải được kể bằng những hình thức mới, gần gũi với đời sống và đủ sức bước qua những khoảng cách.

Từ gốc tre, những câu chuyện Việt đang tiếp tục được kể. Không ồn ào, không cầu kỳ, nhưng đủ để những ký ức về con người, lịch sử và văn hóa Việt Nam có thêm một con đường đi xa.