Chuyện chưa kể về nhà rông lớn nhất Tây Nguyên

VHO- Nhà rông Kon Sơ Lăl được đặt dựng tại xã Hà Tây (Chư Păh, Gia Lai) là công trình nhà rông lớn nhất Tây Nguyên với kiến trúc độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào Bahnar. Đặc biệt, đây là ngôi nhà rông được thiết kế bởi những “kiến trúc sư” chưa hề biết chữ.

 Bên trong nhà rông Kon Sơ Lăl rộng lớn được xây dựng rất kiên cố

Cách TP. Pleiku 50km về phía Bắc, nằm giữa những cánh rừng sâu, làng Kon Sơ Lăl, xã Hà Tây được biết đến với ngôi nhà rông có kiến trúc độc đáo và lớn nhất Tây Nguyên của đồng bào Bahnar. Để tìm hiểu rõ hơn về giá trị kiến trúc độc đáo của ngôi nhà rông lớn nhất này, chúng tôi tìm gặp già Sôn, “kiến trúc sư” của công trình tiêu biểu này. Và mặc dù không hề biết chữ, nhưng già đã thiết kế và huy động hàng nghìn ngày công để dựng nhà rông Kon Sơ Lăl với mong muốn bảo tồn hồn cốt dân tộc của người Bahnar cổ nơi đây.

Bên nếp nhà rông, già Sôn nhớ lại, làng Kon Sơ Lăl cũ cách làng mới khoảng chừng 4km. Nhưng vì ngày xưa ở trong làng cũ cái gì cũng không có nên đời sống người dân gặp nhiều khó khăn. Bắt đầu từ khoảng năm 2000, chính quyền đã vận động người dân chuyển đến khu tái định cư gần trung tâm xã. Về làng mới nhưng người dân vẫn giữ gìn nhà rông ở làng cũ vì nó giống như người giữ làng và là một phần máu thịt của dân làng. Thế nhưng vào cuối tháng 4. 2015, một trận giông kèm sấm sét đã làm cháy nhà rông cũ trước sự bất lực của dân làng. Sau trận hỏa hoạn, người già trong làng im lặng, đôi mắt buồn hoang vắng. Đàn bà ôm mặt khóc, đàn ông nghẹn ngào không nói thành lời, chỉ biết cùng nhau vực dậy, bỏ lại nỗi đau ở phía sau để thu dọn tàn dư.

Là già làng của làng Kon Sơ Lăl, già Sôn nhiều đêm trằn trọc rồi ông quyết định bàn với những người có uy tín trong làng, kêu gọi sức dân xây dựng lại nhà rông ở làng mới và làm theo kiến trúc nhà rông cũ. Sau khi họp, bàn xong với những già làng có uy tín, ông liền kêu gọi người dân cùng chung sức dựng lại nhà rông. Dân làng nghe xong vui mừng, phấn khởi và cùng nhau bàn bạc, phân chia công việc cho nhau. Ông Yưuh, thôn trưởng cũ làng Kon Sơ Lăl cho biết, công tác chuẩn bị dựng nhà rông mới mất hẳn một năm. Tiền dựng nhà rông có được nhờ bán các trụ gỗ trắc có giá trị còn sót lại của nhà rông cũ. “Chúng tôi huy động hết sức lực của dân làng để cùng chung sức xây dựng nhà rông. Cả làng chia làm sáu tổ, mỗi tổ sẽ phải chịu trách nhiệm lên rừng lấy 2 cái trụ gỗ, 1 đà (xà) trên, 1 đà dưới. Các tổ tiếp tục phân chia công việc cho nhau, đàn ông, thanh niên trai tráng trong làng thì lên rừng lấy gỗ, mây, tre, nứa. Phụ nữ trong làng lên rừng lấy tranh về lợp mái, cứ một người thì phải lấy được 10 bó tranh”, ông Yưuh nói.

 Ngôi nhà rông lớn nhất Tây Nguyên với kiến trúc độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào Bahnar

Cũng theo ông Yưuh, điều đặc biệt ở căn nhà rông lớn nhất Tây Nguyên này là nó được “dựng” trong khối óc và con mắt của già làng Sôn. Già Sôn không biết chữ, không vẽ bản thiết kế mà tất cả chỉ nghĩ trong đầu. Đến lúc thực hiện, những người có uy tín trong làng đã cùng già Sôn giám sát các quy trình và đưa ra những phán đoán chuẩn xác nhất cho dân làng mình thực hiện theo tuần tự dựng cột, đóng khung, đặt đà, lợp mái… Để có đủ vật liệu xây dựng nhà rông, người dân làng Kon Sơ Lăl đã phải mất hơn một năm để chuẩn bị nguyên vật liệu và hơn 4.000 ngày công lao động của dân làng.

Chỉ trong vòng 4 tháng thi công, nhà rông làng Kon Sơ Lăl đã chính thức hoàn thiện và trở thành nhà rông lớn nhất Tây Nguyên với chiều dài là 23m, cao 20m, rộng chính giữa là 12m, rộng 2 bên mỗi bên 10m. Dẫn chúng tôi đi tham quan nhà rông, già Sôn tâm sự: “Nhà rông này được dựng lên để xoa dịu nỗi mất mát sau cơn hỏa hoạn năm xưa. Nó cũng mang đậm những nét văn hóa của đồng bào Bahnar. Trải qua bao nhiêu khó khăn, dân làng mình vẫn luôn đoàn kết. Chuyện lớn, chuyện nhỏ đều đồng lòng, chung sức cùng nhau xây dựng buôn làng. Với bao nhiêu sự cố gắng, vực dậy nhà rông, đến nay làng Kon Sơ Lăl đã được công nhận là làng văn hóa. Hi vọng sau này, thế hệ trẻ vẫn tích cực bảo tồn nhà rông làng, giữ gìn hồn cốt dân tộc trên mảnh đất đại ngàn này”. 

 VĂN HÀ