Biến di sản văn hoá thành nguồn lực phát triển trong kỷ nguyên mới

VHO - Ngày 18.8, Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam tổ chức Diễn đàn khoa học “Văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Bản sắc và Khát vọng”. Sự kiện quy tụ đông đảo nhà khoa học, nghệ nhân, doanh nhân, cùng bàn giải pháp biến di sản thành sinh kế và động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Bản sắc và khát vọng: Hai trục động lực song hành

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, GS.TS Từ Thị Loan, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hoá Cộng đồng Việt Nam, nhận định Việt Nam đang đứng trước bước chuyển lịch sử dưới tác động mạnh mẽ của toàn cầu hóa và môi trường số. Trong bối cảnh đó, bản sắc văn hóa không phải là di sản “đóng băng” trong quá khứ mà là phần cốt lõi sinh động, giúp dân tộc chủ động tiếp biến và hội nhập mà không đánh mất chính mình.

“Nếu bản sắc giúp chúng ta định vị căn cước, ‘biết mình là ai’, thì khát vọng chính là lực hướng tâm thúc đẩy chúng ta xác định ‘mình muốn đi tới đâu’. Kỷ nguyên mới đòi hỏi chúng ta không chỉ bảo tồn văn hóa thụ động, mà phải chuyển hóa di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội thực tế”, GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh, văn hóa phải sống trong mạch đập đương đại thông qua vai trò chủ thể sáng tạo và thực hành của chính cộng đồng.

Đưa di sản thoát khỏi “hóa thạch tủ kính”

Đi sâu vào bài toán thực tiễn, PGS.TS Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, thẳng thắn đề cập đến 3 khoảng cách lớn: Di sản giàu có nhưng người dân nghèo; tư duy bảo tồn khép kín kiểu “hóa thạch tủ kính”; và tình trạng hành chính hóa đẩy cộng đồng ra bên lề.

Bà Oanh đề xuất mô hình 5B: Bản sắc - Bản lĩnh - Bình đẳng chủ thể - Bứt phá sáng tạo - Bền vững. Thực tiễn áp dụng tại Hà Nội, với “Hành lang liên kết Văn hóa - Sinh thái” vùng dân tộc thiểu số Ba Vì hay “Tam giác Di sản - Sáng tạo - Thị trường” cho thấy, khi cộng đồng làm chủ, vốn văn hóa có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế và sinh kế lâu dài cho cộng đồng.

“Giấy khai sinh số” bảo vệ di sản trên không gian mạng

Trước nguy cơ trí tuệ nhân tạo (AI) có thể làm méo mó di sản, ông Trần Tuấn Thành, Phó Chủ tịch HĐKH về Văn hóa công nghệ số của Hiệp hội, Giám đốc IMTA TECH, gây chú ý với giải pháp công nghệ chuỗi khối (blockchain) và chữ ký số. Việc mã hóa này tạo ra “giấy khai sinh số” có tính xác thực và khó bị thay đổi cho di sản, dựng nên chiếc lá chắn kỹ thuật bảo vệ dữ liệu di sản văn hóa quốc gia.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Văn Sơn, Chủ tịch Hội đồng Khoa học về Văn hóa Doanh nghiệp, Giám đốc Công ty Asean Việt Nam, khẳng định: “Văn hóa chính là ‘nguồn gen’ giúp tổ chức ứng phó với biến động, đòi hỏi thế hệ doanh nhân mới phải gắn liền phát triển với đạo đức kinh doanh và các tiêu chuẩn ESG”.

Mô hình “1-1-1-1” cho làng xã

Hướng tới giai đoạn 2026 - 2030, Hiệp hội thống nhất chuyển dịch sang xây dựng Bản đồ vốn văn hóa cộng đồng, thúc đẩy hợp tác công - tư (PPP) và nhân rộng mô hình hành động cơ sở “1-1-1-1”. Theo đó, mỗi xóm làng sẽ tự định hình:

“Một giá trị bản sắc tiêu biểu; một sản phẩm sáng tạo; một mô hình sinh kế bền vững và một chương trình truyền dạy cho thế hệ trẻ”.

Bên cạnh các nội dung thảo luận chính, Kỷ yếu của Diễn đàn còn tập hợp nhiều tham luận giá trị: TS Văn Đình Ưng phân tích vai trò mỏ neo và tinh thần của văn hóa Phật giáo; Nghệ nhân Ưu tú Đào Đăng Của luận giải triết lý thờ Mẫu Tam Phủ về tinh thần đại đoàn kết và sự tôn kính thiên nhiên; bà Lại Thị Thu Hà đề xuất kết hợp văn hóa doanh nghiệp với chăm sóc sức khỏe cộng đồng; ông Đăng Ngọc Thụy đóng góp giải pháp bảo tồn, và bà Đặng Thị Hồng (Nghệ An) chia sẻ kinh nghiệm khơi nguồn sáng tạo văn hóa xóm làng...

Trong khuôn khổ chương trình, Hiệp hội đã tổ chức Lễ biểu dương các đơn vị, cá nhân có thành tích xuất sắc trong phát triển văn hóa cộng đồng năm 2026, đồng thời công bố quyết định kiện toàn nhân sự cho chặng đường mới.