Lễ hội văn học nở rộ ở Ấn Độ và câu chuyện văn hóa đọc

VHO - Dù thói quen đọc sách chưa phổ biến, Ấn Độ vẫn chứng kiến sự nở rộ của hàng trăm lễ hội văn học mỗi năm, phản ánh một cách tiếp cận rất riêng với đời sống văn hóa.

Ấn Độ không phải là một quốc gia có truyền thống đọc sách mạnh mẽ. Nhà báo, học giả Parsa Venkateshwar Rao Jr từng gọi đây là một nghịch lý đáng để các nhà khoa học xã hội quan tâm.

“Có lẽ truyền thống kể chuyện bằng miệng ở Ấn Độ quá mạnh? Những sử thi được truyền qua nhiều thế hệ và được tôn kính. Nhưng tôi vẫn rất băn khoăn vì sao lại có quá ít người Ấn Độ thực sự mua và đọc sách”, ông nói.

Trong nhiều gia đình trung lưu, sách hiếm khi hiện diện như một phần của đời sống thường nhật. Người ta có thể ngồi hàng giờ ở phòng chờ sân bay, trên tàu hỏa hay xe buýt đường dài mà hiếm khi bắt gặp ai cầm trên tay một cuốn sách.

Vậy vì sao, giữa một xã hội mà thói quen đọc sách giải trí còn mờ nhạt, lại có tới hơn 100 lễ hội văn học lớn nhỏ nở rộ mỗi năm, từ các đô thị sầm uất đến những thị trấn ít người biết tên?

Lễ hội văn học không chỉ có sách

Theo nhiều người trong giới xuất bản, câu trả lời nằm ở chỗ: các lễ hội văn học tại Ấn Độ không đơn thuần xoay quanh sách. Chúng được tổ chức như những “màn trình diễn văn hóa” tổng hợp, nơi âm nhạc, khiêu vũ, ẩm thực, thủ công mỹ nghệ và các hoạt động giải trí giữ vai trò không kém phần quan trọng.

Ngay cả Jaipur Literature Festival – lễ hội văn học lớn nhất Ấn Độ, thu hút khoảng 400.000 lượt khách tham dự trong kỳ gần đây – cũng khó có thể đạt được quy mô đó nếu thiếu những yếu tố ngoài sách.

Các buổi trò chuyện với nhà văn thường diễn ra song song với trình diễn nghệ thuật, thời trang, ẩm thực đường phố và những không gian “check-in” hấp dẫn giới trẻ.

Tại Liên hoan Văn học Banaras ở thành phố linh thiêng Varanasi, hội trường Durbar chật kín người tham dự một buổi thảo luận về sự khác biệt giữa sách và màn ảnh.

Ngoài trời, trên bãi cỏ khô của khách sạn Taj Ganges, một nhà văn đang nói về cách thời gian và không gian được hình dung trong nghệ thuật phương Tây. Gần đó, các họa sĩ địa phương lặng lẽ vẽ tranh dưới những tán xoài phủ bụi.

Suốt cả ngày, không gian lễ hội trở nên nhộn nhịp với kịch câm, hài độc thoại, gian hàng thảm, sari, đồ thủ công mỹ nghệ và cả những buổi trình diễn thời trang. Khi chiều xuống, trên sân khấu chính, nghệ sĩ đoạt giải Grammy Vishwa Mohan Bhatt biểu diễn trước khán giả đông đảo.

Trong không khí ấy, du khách và học sinh đi lại rộn ràng. “Người Ấn Độ không quen với những không gian yên tĩnh, trang nghiêm. Họ thích sự náo nhiệt. Với nhiều người, lễ hội sách là một trải nghiệm xã hội – văn hóa, nơi cuốn sách thường chỉ đóng vai trò phông nền”, bà Priyanka Malhotra, Giám đốc điều hành Nhà xuất bản Full Circle Publishing, nhận định.

Ông Deepak Madhok, Chủ tịch Liên hoan Văn học Banaras và là chủ một chuỗi trường học, hiểu rõ điều đó. Theo ông, chỉ những cuộc thảo luận học thuật nghiêm túc là chưa đủ để thu hút công chúng.

“Phải tạo ra một ‘hỗn hợp gia vị’, trong đó mỗi người đều tìm được thứ gì đó cho mình. Trẻ em cần sự đa dạng”, ông Madhok nói. Ông cho biết cho phép học sinh thoải mái chụp ảnh ở khu selfie, nhưng yêu cầu các em phải lắng nghe ít nhất một tác giả và thảo luận lại nội dung với giáo viên.

Khoảng cách giữa biết đọc và thói quen đọc sách

Tỉ lệ biết chữ ở Ấn Độ đã tăng đáng kể, song khoảng cách giữa khả năng đọc và thói quen đọc sách để giải trí vẫn còn rất lớn. Với nhiều gia đình, một cuối tuần đi chơi đơn giản chỉ là đến trung tâm thương mại và dùng bữa nhanh.

Trong bối cảnh đó, các lễ hội văn học – thường miễn phí vé vào cửa, có sự góp mặt của người nổi tiếng, nhà văn, vận động viên và cả các ngôi sao Bollywood – trở thành một lựa chọn hấp dẫn đối với công chúng.

Nhà ngoại giao kiêm tác giả Pavan Varma cho rằng thị hiếu đọc đang thay đổi rõ rệt. Theo ông, ngày càng nhiều độc giả ưa chuộng những văn bản ngắn, dễ tiếp cận, thậm chí được tóm lược, thay vì những tác phẩm đòi hỏi thời gian và sự tập trung lâu dài.

Điện thoại thông minh càng khiến việc đọc sách trở nên khó khăn hơn. “Ấn Độ là một trong những quốc gia tiêu thụ dữ liệu di động lớn nhất thế giới. Video ngắn, YouTube, Reels và trò chơi điện tử đã chiếm gần hết quỹ thời gian rảnh vốn có thể dành cho sách”, bà Malhotra nói.

Bên cạnh đó, sách tiếng Anh – dù chiếm vị thế cao – chỉ là một phần nhỏ trong bức tranh văn học Ấn Độ. Với đa số người dân, tiếng Anh là công cụ giao tiếp, không phải ngôn ngữ của cảm xúc và đời sống tinh thần. Tuy nhiên, thông tin về doanh số sách bằng các ngôn ngữ địa phương lại rất khan hiếm.

Tác giả người Mỹ Dan Morrison, tham dự lễ hội ở Varanasi, cho rằng dù động cơ của nhiều người khi đến lễ hội văn học không xuất phát từ tình yêu sách, thì việc họ rời xa màn hình điện thoại để hòa mình vào một không gian văn hóa chung đã là một tín hiệu tích cực.

Theo Guardian