Tổng thư ký Liên Hợp Quốc: Kinh tế phải vượt ra ngoài GDP để tránh thảm họa toàn cầu

VHO - Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres cảnh báo nền kinh tế toàn cầu cần được chuyển đổi một cách triệt để, trong đó việc đánh giá tiến bộ không thể tiếp tục chỉ dựa vào chỉ số tổng sản phẩm quốc nội (GDP), nếu nhân loại muốn tránh những thảm họa mang tính toàn cầu.

Trong cuộc trả lời phỏng vấn với The Guardian sau cuộc họp của các nhà kinh tế hàng đầu thế giới do Liên Hợp Quốc tổ chức, ông Guterres cho rằng các “hệ thống kế toán hiện hành” đang khuyến khích ô nhiễm, lãng phí và đẩy hành tinh tới giới hạn nguy hiểm.

“Chúng ta phải thực sự coi trọng môi trường và vượt ra ngoài thước đo GDP để đánh giá sự tiến bộ và hạnh phúc của con người. Khi chúng ta phá rừng, chúng ta tạo ra GDP. Khi chúng ta đánh bắt cá quá mức, chúng ta cũng tạo ra GDP", Tổng thư ký Liên Hợp Quốc nhấn mạnh. 

GDP và giới hạn của tăng trưởng

Trong nhiều thập kỷ, GDP đã được các chính trị gia và nhà hoạch định chính sách coi là thước đo trung tâm của thành công kinh tế. Tuy nhiên, theo các nhà phê bình, việc theo đuổi tăng trưởng không giới hạn trên một hành tinh có tài nguyên hữu hạn đã góp phần làm trầm trọng thêm khủng hoảng khí hậu, suy thoái thiên nhiên và bất bình đẳng xã hội.

“Vượt ra ngoài GDP là đo lường những điều thực sự quan trọng đối với người dân và cộng đồng của họ. GDP cho chúng ta biết chi phí của mọi thứ, nhưng không cho biết giá trị của bất cứ thứ gì. Thế giới không phải là một tập đoàn khổng lồ, và các quyết định tài chính không thể chỉ dựa trên một bức ảnh chụp nhanh về lãi và lỗ”, ông Guterres nói

Tháng Một vừa qua, Liên Hợp Quốc đã tổ chức một hội nghị tại Geneva với chủ đề “Vượt ra ngoài GDP”, quy tụ nhiều nhà kinh tế hàng đầu thế giới, trong đó có Joseph Stiglitz, Kaushik Basu và Nora Lustig.

Ba học giả này là thành viên của một nhóm chuyên gia do ông Guterres thành lập, được giao nhiệm vụ xây dựng một hệ thống chỉ số mới nhằm đánh giá thành công kinh tế dựa trên các tiêu chí như phúc lợi con người, tính bền vững và sự công bằng, thay vì chỉ tập trung vào tăng trưởng.

Một báo cáo của nhóm, công bố vào cuối năm ngoái, cho rằng thế giới đang đối mặt với nhu cầu chuyển đổi kinh tế ngày càng cấp thiết, trong bối cảnh liên tiếp hứng chịu các cú sốc toàn cầu – từ khủng hoảng tài chính năm 2008 đến đại dịch Covid-19.

Theo báo cáo, những cú sốc này càng trở nên nghiêm trọng hơn bởi “cuộc khủng hoảng toàn cầu kép” gồm biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và ô nhiễm, đồng thời diễn ra song song với những thay đổi công nghệ nhanh chóng đang làm đảo lộn thị trường lao động và làm gia tăng bất bình đẳng.

Tranh luận rộng hơn về mô hình kinh tế

Sáng kiến của Liên Hợp Quốc được đưa ra trong bối cảnh một báo cáo khác, cảnh báo rằng các mô hình kinh tế hiện tại về cơ bản là thiếu sót vì không tính đến tác động của các cú sốc khí hậu như thiên tai cực đoan, những điểm bùng phát môi trường, và có nguy cơ gây sụp đổ kinh tế toàn cầu.

Cuộc tranh luận về việc xây dựng các cấu trúc kinh tế công bằng và bền vững hơn đang ngày càng gay gắt trong giới học thuật, xã hội dân sự và giới hoạch định chính sách. Các quan điểm được đưa ra rất đa dạng, từ kinh tế xanh theo trường phái Keynes, tăng trưởng xanh, cho tới các mô hình hậu tăng trưởng như kinh tế “hình bánh donut”, kinh tế phúc lợi hay kinh tế trạng thái ổn định.

Một số nhà nghiên cứu khác lại thúc đẩy giảm tăng trưởng, kêu gọi cắt giảm các hoạt động sản xuất gây hại và không cần thiết – đặc biệt tại các quốc gia giàu – để ưu tiên các lĩnh vực mang lại lợi ích xã hội như y tế, năng lượng tái tạo và giao thông công cộng.

“Vượt GDP vẫn chưa đủ”

Nhà kinh tế chính trị Jason Hickel, một trong những người ủng hộ mạnh mẽ trường phái giảm tăng trưởng, cho rằng các ý tưởng này đang ngày càng được đón nhận. Ông dẫn kết quả một cuộc khảo sát gần đây cho thấy 73% trong số gần 800 nhà nghiên cứu chính sách khí hậu trên toàn thế giới ủng hộ quan điểm hậu tăng trưởng.

Tuy nhiên, ông Hickel nhấn mạnh rằng việc vượt ra ngoài chỉ số GDP, dù cần thiết, vẫn chưa đủ: “Chúng ta cần một sự thay đổi mang tính hệ thống sâu rộng hơn. Cụ thể là dân chủ hóa quyền kiểm soát sản xuất, để có thể quyết định chúng ta sản xuất cái gì và sản xuất cho ai.”

Theo ông, sự thống trị của GDP không phải là ngẫu nhiên. “GDP đo lường những gì có giá trị đối với tư bản. Chính cấu trúc của chủ nghĩa tư bản mới là điều cuối cùng cần phải bị vượt qua,” ông nói.