Khoáng sản chiến lược nổi lên như trụ cột mới trong cạnh tranh địa kinh tế toàn cầu

VHO - Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt và chuỗi cung ứng toàn cầu đối mặt nhiều rủi ro, Liên minh châu Âu (EU), Mỹ và Nhật Bản đang tiến gần việc thiết lập một khuôn khổ hợp tác mới về khoáng sản chiến lược.

Theo kênh Euronews ngày 6.2, EU, Mỹ và Nhật Bản dự kiến trong vòng 30 ngày tới sẽ ký một biên bản ghi nhớ (MoU) nhằm tăng cường an ninh chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược. Thỏa thuận này tập trung vào việc kích thích nhu cầu, đa dạng hóa nguồn cung, hỗ trợ các dự án khai thác, tinh luyện, chế biến và tái chế, qua đó giảm thiểu nguy cơ gián đoạn nguồn cung toàn cầu.

Động thái nói trên phản ánh mối quan ngại ngày càng lớn của phương Tây trước mức độ phụ thuộc sâu sắc vào Trung Quốc trong lĩnh vực khoáng sản chiến lược - nhóm nguyên liệu đóng vai trò thiết yếu đối với công nghệ sạch, công nghiệp bán dẫn và quốc phòng. Các khoáng sản như đất hiếm, lithium, graphite, gallium, tungsten hay nam châm vĩnh cửu hiện là đầu vào không thể thiếu cho xe điện, năng lượng tái tạo và các hệ thống vũ khí hiện đại.

EU đã xác định khoáng sản chiến lược là một trong những yếu tố then chốt để đạt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050 và tăng cường năng lực quốc phòng của khối vào năm 2030. Hiện khối này đã ký 14 thỏa thuận thương mại lớn nhằm đa dạng hóa nguồn cung, song một báo cáo gần đây cho thấy EU vẫn còn cách xa các mục tiêu đề ra và tiếp tục phụ thuộc đáng kể vào Trung Quốc ở nhiều khâu, đặc biệt là tinh chế.

Trong bối cảnh đó, các cuộc thảo luận do Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio chủ trì tại Washington, với sự tham gia của Ủy viên phụ trách Thịnh vượng và Chiến lược Công nghiệp EU Stéphane Séjourné, được xem là nỗ lực hiếm hoi nhằm tăng cường phối hợp thương mại xuyên Đại Tây Dương. Theo các bên, khuôn khổ hợp tác mới sẽ bao gồm cơ chế phòng ngừa gián đoạn chuỗi cung ứng, thúc đẩy nghiên cứu - đổi mới và tăng cường chia sẻ thông tin về dự trữ khoáng sản.

Song song với hợp tác EU - Mỹ - Nhật, Washington cũng đang đẩy mạnh việc hình thành một liên minh khoáng sản toàn cầu do Mỹ khởi xướng. Tại Hội nghị Bộ trưởng về Khoáng sản Quan trọng tổ chức ở Washington với sự tham dự của đại diện 54 quốc gia và EU, Mỹ công bố loạt sáng kiến nhằm thiết lập một khối thương mại ưu đãi đối với khoáng sản thiết yếu, trong đó có cơ chế phối hợp giá sàn.

Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance cho biết, Washington đang đề xuất xây dựng các mức giá tham chiếu cho khoáng sản chiến lược ở từng giai đoạn của chuỗi sản xuất, qua đó giảm biến động giá và hỗ trợ đầu tư dài hạn. Tổng thống Donald Trump cũng công bố Dự án Vault - một quỹ dự trữ trị giá 12 tỷ USD nhằm ổn định giá cả và hỗ trợ các nhà sản xuất khoáng sản quan trọng như đất hiếm, lithium và đồng.

Theo Bộ Nội vụ Mỹ, khoảng 30 quốc gia đã bày tỏ mong muốn tham gia sáng kiến này. Washington cho biết đã ký các thỏa thuận song phương về khoáng sản thiết yếu với 11 quốc gia, nâng tổng số thỏa thuận ký kết trong vòng 5 tháng qua lên 21, đồng thời hoàn tất đàm phán với 17 quốc gia khác.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc đã lên tiếng phản đối các “nhóm nhỏ” phá vỡ trật tự kinh tế và thương mại quốc tế. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc nhấn mạnh, Bắc Kinh không ủng hộ việc sử dụng các quy tắc riêng lẻ để định hình thị trường toàn cầu, trong bối cảnh Trung Quốc hiện giữ vị thế thống trị ở nhiều khâu khai thác và tinh chế khoáng sản quan trọng.

Tại châu Âu, Italy và Đức cũng đã gửi văn bản chung lên Ủy ban châu Âu, kêu gọi tái khẳng định cam kết xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản an toàn cho doanh nghiệp EU và phối hợp chặt chẽ hơn tại các diễn đàn quốc tế. Tuy nhiên, một số tổ chức xã hội dân sự cảnh báo EU không nên đánh đổi mục tiêu tự chủ chiến lược bằng việc phụ thuộc vào các liên minh khai thác mới, mà cần đầu tư mạnh hơn cho tái chế, thay thế vật liệu và kinh tế tuần hoàn.

Trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc ngày càng chuyển dịch sang lĩnh vực công nghệ và tài nguyên, khoáng sản chiến lược đang nổi lên như một “điểm nóng” mới của địa kinh tế toàn cầu, với những tác động sâu rộng không chỉ về kinh tế, mà còn về an ninh và trật tự quốc tế trong dài hạn.