Ireland tiên phong bảo trợ nghệ thuật bằng thu nhập cơ bản cho nghệ sĩ

VHO - Ireland trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới ban hành vĩnh viễn chương trình thu nhập cơ bản dành riêng cho lĩnh vực nghệ thuật, sau khi giai đoạn thí điểm cho thấy hiệu quả vượt mong đợi cả về kinh tế lẫn xã hội.

Tờ Guardian cho biết, theo Chương trình Thu nhập cơ bản cho nghệ thuật (Basic Income for the Arts – BIA), 2.000 nghệ sĩ đủ điều kiện đang sinh sống tại Cộng hòa Ireland sẽ nhận 325 euro mỗi tuần trong chu kỳ ba năm. Mục tiêu của sáng kiến là giảm áp lực phải tìm kiếm việc làm ngoài ngành, qua đó giúp nghệ sĩ tập trung sáng tạo.

Phát biểu tại lễ công bố ở thủ đô Dublin, Bộ trưởng Văn hóa Patrick O’Donovan cho biết đây là “một bước tiến khổng lồ” và là chương trình đầu tiên thuộc loại này được duy trì lâu dài. Ông nhấn mạnh rằng lần đầu tiên trong lịch sử, Ireland xây dựng một cấu trúc thu nhập cơ bản ổn định cho nghệ sĩ, thể hiện cách quốc gia này coi trọng văn hóa và sáng tạo.

Chương trình chính thức được triển khai sau giai đoạn thí điểm từ năm 2022 đến năm 2025, vốn được thiết kế để hỗ trợ nghệ sĩ trong thời gian phong tỏa vì đại dịch Covid-19. Dù một số thành phố như New York và San Francisco từng thử nghiệm mô hình tương tự, Ireland được cho là quốc gia đầu tiên đưa chính sách này thành cơ chế dài hạn.

Trong giai đoạn thí điểm, 2.000 nghệ sĩ được chọn ngẫu nhiên từ 8.000 người đăng ký. Nghiên cứu cho thấy chương trình đã giúp giảm đáng kể tình trạng thiếu thốn, giảm lo âu và giảm sự phụ thuộc vào các nguồn thu nhập bổ sung ngoài lĩnh vực nghệ thuật.

Theo phân tích lợi ích – chi phí do chính phủ ủy nhiệm, chương trình thí điểm không chỉ tự bù đắp chi phí mà còn tạo ra giá trị ròng khoảng 72 triệu euro thông qua gia tăng chi tiêu cho nghệ thuật, nâng cao năng suất và giảm phụ thuộc vào các khoản trợ cấp phúc lợi khác.

Ông Peter Power, thành viên ban điều hành Chiến dịch Quốc gia vì Nghệ thuật, nhận định đây là một thử nghiệm thực tế cho thấy điều gì xảy ra khi nghệ sĩ được đảm bảo sự ổn định thay vì sống trong bấp bênh.

Theo ông Power, những người tham gia dành nhiều thời gian hơn cho sáng tạo và ít phải làm các công việc không liên quan chỉ để mưu sinh, đồng thời nhiều người cũng có thể tự nuôi sống bản thân tốt hơn bằng chính hoạt động nghệ thuật của mình.

Ông Power cho rằng một lĩnh vực nghệ thuật năng động hơn mang lại nhiều lợi ích lan tỏa, từ tăng trưởng kinh tế đến cải thiện sức khỏe tinh thần, thúc đẩy tư duy phản biện và đổi mới sáng tạo.

Theo quy định, nghệ sĩ có thể nhận hỗ trợ trong 3 năm trên mỗi 6 năm. Những người được chọn cho chu kỳ 2026 – 2029 sẽ không tham gia chu kỳ kế tiếp nhưng có thể nộp đơn lại sau đó. Hướng dẫn chi tiết của chương trình dự kiến công bố vào tháng Tư, với ngân sách ban đầu 18,27 triệu euro.

Hồ sơ đăng ký cho chu kỳ bắt đầu năm 2026 sẽ mở vào tháng Năm, việc chi trả bắt đầu từ tháng Chín và kéo dài 3 năm. Người tham gia sẽ được lựa chọn ngẫu nhiên.

Nhiều nghệ sĩ hoan nghênh quyết định này nhưng vẫn bày tỏ lo ngại trước cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt và nhà ở. Giá thuê nhà tại Dublin đã tăng gấp đôi kể từ năm 2013, khiến không ít nghệ sĩ trẻ phải tiếp tục sống cùng gia đình.

Việc Ireland lựa chọn duy trì thu nhập cơ bản cho nghệ sĩ được xem là bước đi táo bạo trong chính sách văn hóa, đặt câu hỏi về cách các quốc gia khác có thể hỗ trợ cộng đồng sáng tạo trong bối cảnh kinh tế nhiều biến động.