Sân khấu thiếu nhi góp phần “bồi đắp” tâm hồn trẻ thơ

VHO - Hè về, "thánh đường nghệ thuật" dành cho tuổi thơ lại rộn ràng đỏ đèn, trở thành không gian nuôi dưỡng những tâm hồn trong trẻo. Thế nhưng, trong kỷ nguyên số với sự bùng nổ của mạng xã hội, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để sân khấu thiếu nhi không chỉ tồn tại theo tính chất “thời vụ”, mà đủ sức đồng hành lâu dài cùng trẻ em và các gia đình Việt.

Văn Hoá đã có cuộc trao đổi cùng Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến để lắng nghe chia sẻ của ông về vấn đề này.

PV: Mỗi mùa hè đến, sân khấu thiếu nhi lại trở thành điểm hẹn đặc biệt của nhiều gia đình và khán giả nhỏ tuổi. Từ góc nhìn của ông, bức tranh sân khấu thiếu nhi hè năm 2026 đang chuyển động như thế nào?

- NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Tôi cho rằng bức tranh sân khấu thiếu nhi hè 2026 đang xuất hiện nhiều tín hiệu tích cực khi các đơn vị nghệ thuật ngày càng chú trọng đầu tư cả về nội dung, hình thức thể hiện lẫn trải nghiệm dành cho khán giả nhỏ tuổi.

Tại Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, chúng tôi xác định sân khấu thiếu nhi không chỉ hoạt động theo “mùa vụ” mà là không gian nuôi dưỡng cảm xúc và trí tưởng tượng cho trẻ. Vì vậy, Nhà hát đã đầu tư nghiêm túc từ kịch bản, âm nhạc, mỹ thuật sân khấu đến cách truyền thông và tổ chức trải nghiệm khán giả. 

Ngay trong dịp hè này, Nhà hát giới thiệu nhiều tác phẩm đa dạng như: Không gia đình, Chú bé người gỗ - Pinocchio, Lọ Lem - Chiếc giày thủy tinh,… bên cạnh những vở diễn dành cho khán giả gia đình và thanh niên như Quân khu Nam Đồng. 

Đặc biệt, Nhà hát hiện đang dàn dựng tác phẩm Tuổi thơ dữ dội của nhà văn Phùng Quán, dự kiến ra mắt khán giả vào tháng 8.2026, với mong muốn truyền tải thông điệp: dù chiến tranh đã lùi xa, nhưng khát vọng sống đẹp, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, tình yêu quê hương và ý thức công dân vẫn luôn là những giá trị cần được gìn giữ và lan tỏa qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, vẫn tồn tại không ít thách thức cho sân khấu thiếu nhi hiện nay. Trẻ em ngày nay lớn lên trong môi trường số, quen với tốc độ tiếp nhận hình ảnh nhanh, liên tục và giàu tính trực quan. Nếu sân khấu vẫn duy trì lối kể chuyện cũ, nhịp điệu chậm, thiếu sáng tạo về hình ảnh và trải nghiệm, sẽ rất khó cạnh tranh và giữ chân khán giả nhỏ tuổi. 

Dù vậy, tôi tin rằng, chính trong bối cảnh ấy, sân khấu lại càng có cơ hội khẳng định giá trị riêng của mình: cảm xúc chân thật, sự tương tác trực tiếp và những trải nghiệm mà không nền tảng số nào có thể thay thế.

Trong bối cảnh trẻ em ngày càng bị thu hút bởi các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube… và game, theo ông, sân khấu cần thay đổi như thế nào để vừa giữ chân được khán giả nhỏ tuổi?

- Theo tôi, điều quan trọng nhất là sân khấu không nên coi công nghệ hay nền tảng số là “đối thủ”, mà phải xem đó là một phần của đời sống hiện đại. Đồng thời, sân khấu vẫn phải giữ được giá trị cốt lõi mà mạng xã hội không có, đó là khả năng tạo ra sự đồng cảm trực tiếp giữa diễn viên và khán giả.

Khi một đứa trẻ ngồi trong rạp, chứng kiến một nhân vật khóc, cười, mắc lỗi rồi trưởng thành ngay trên sân khấu, cảm xúc đó sẽ rất khác với việc xem một video vài chục giây trên điện thoại.

Hiện nay, Nhà hát chú trọng hơn đến nhịp kể hiện đại, tăng tính thị giác, âm nhạc và yếu tố tương tác để tạo cảm giác gần gũi với trẻ em. Ví dụ, các nhạc kịch thiếu nhi, Nhà hát đầu tư mạnh vào phần âm nhạc, vũ đạo, thiết kế ánh sáng, màn hình led, hiệu ứng sân khấu… để tạo ra trải nghiệm giàu cảm xúc và hình ảnh hơn.

Ngoài ra, Nhà hát cũng quan tâm đến cách quảng bá và tiếp cận khán giả qua nền tảng số. Một vở diễn không thể chỉ "sống" trên sân khấu, mà cần được lan tỏa bằng trailer, hình ảnh, hậu trường, tương tác mạng xã hội… để tạo sự kết nối với công chúng trẻ.

Khi lựa chọn đề tài cho sân khấu thiếu nhi trong bối cảnh hiện nay, Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam đặt ra những tiêu chí nào?

- Nhà hát đặt ra 3 tiêu chí quan trọng: tính nhân văn, tính nghệ thuật và khả năng kết nối với trẻ em hôm nay. 

Một vở diễn dành cho thiếu nhi không chỉ cần vui mắt hay hấp dẫn về hình thức, mà quan trọng hơn là phải gieo được những “hạt giống” đẹp trong tâm hồn trẻ nhỏ: lòng nhân ái, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm, khả năng yêu thương và biết sẻ chia với người khác.

Hiện nay, trẻ em lớn lên trong môi trường có quá nhiều thông tin và các em cũng rất thông minh, không thích bị áp đặt hay dạy dỗ theo cách trực tiếp, khô cứng. Vì thế, sân khấu thiếu nhi cần kể những câu chuyện gần gũi và chân thành, để chính các em tự cảm nhận, tự rút ra bài học cho mình qua hành trình của nhân vật.

Với Nhà hát, điều quan trọng nhất là giúp trẻ em giữ được khả năng rung động trước cuộc sống. Khi một đứa trẻ biết rung cảm trước cái đẹp, biết yêu thương, biết đồng cảm với niềm vui hay nỗi đau của người khác, đó chính là nền tảng rất quý giá để hình thành nhân cách và nuôi dưỡng tâm hồn các em.

Đến với Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, khán giả thường gặp lại những tác phẩm văn học kinh điển thế giới hay các câu chuyện Việt vốn đã “nằm lòng”. Vậy Nhà hát đã làm thế nào để những giá trị nguyên tác ấy hòa nhịp cùng hơi thở thời đại, trở thành những bài học sống động và gần gũi với tâm hồn trẻ thơ Việt Nam?

- Đây là bài toán khó nhưng cũng rất thú vị đối với người làm sân khấu thiếu nhi. Tôi cho rằng, khi chuyển thể một tác phẩm kinh điển, điều quan trọng nhất là giữ được “tinh thần” của nguyên tác, chứ không phải bê nguyên toàn bộ câu chuyện lên sân khấu. Mỗi thời đại có một cách tiếp nhận khác nhau, vì vậy, nghệ thuật biểu diễn cũng cần có một ngôn ngữ mới, phù hợp và chạm đến tư duy của khán giả đương đại.

Ví dụ như Pinocchio hay Không gia đình là những câu chuyện đã tồn tại hàng trăm năm, nhưng những giá trị cốt lõi về tình yêu thương, lòng trung thực, khát vọng trưởng thành hay ý nghĩa thiêng liêng của gia đình vẫn luôn còn nguyên giá trị. Vấn đề đặt ra là chúng ta phải kể lại bằng cách nào để trẻ em cảm thấy đó là câu chuyện của chính mình, chứ không phải một bài học xa lạ từ quá khứ.

Nhà hát luôn theo đuổi tư duy: kể lại câu chuyện cũ theo cách mới. Sân khấu không tiếp cận tác phẩm theo hướng minh họa cơ học hay rập khuôn từng trang sách, mà phải "thắp sáng" câu chuyện bằng chính thứ cảm xúc tuổi trẻ nguyên bản nhất. Đó là sự hồn nhiên, tình bạn gắn kết, lòng can đảm đối mặt với thử thách và cả những mất mát, tổn thương mà các em nhỏ phải trải qua trên hành trình lớn lên.

Trong quá trình dàn dựng, Nhà hát chủ động tiết chế tối đa phần “giáo huấn” khô cứng hay những lời khuyên răn mang tính áp đặt. Thay vào đó, ê-kíp tập trung sáng tạo những tình huống gần gũi, kịch tính và phù hợp với tâm lý phức tạp của trẻ em hiện đại.

Các nhân vật cũng được xây dựng đa chiều hơn: họ không hoàn hảo, họ có sai lầm, có vấp ngã, nhưng chính hành trình tự đứng dậy và sửa sai mới tạo nên một trải nghiệm đáng thuyết phục với trẻ nhỏ.

Theo ông, sân khấu thiếu nhi Việt Nam muốn phát triển bền vững và thu hút khán giả trẻ lâu dài, cần những biện pháp gì?

- Để sân khấu thiếu nhi trở thành hệ sinh thái phát triển bền vững, chúng ta cần một chiến lược đồng bộ, từ tư duy sáng tạo đến cơ chế vận hành.

Trước tiên, nâng cao chất lượng tác phẩm và từ bỏ tư duy "làm cho có", tư duy mùa vụ. Trẻ em ngày nay là những "công dân số" có phông văn hóa phong phú và thế giới quan rất nhạy bén; các em hoàn toàn xứng đáng được thưởng thức những tác phẩm nghệ thuật chất lượng cao. Mỗi tác phẩm cần được đầu tư nghiêm túc mới đủ để cạnh tranh với các loại hình giải trí nghe nhìn thế hệ mới.

Thứ hai, cần định hình và xây dựng thói quen thưởng thức nghệ thuật cho trẻ ngay từ nhỏ. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp quản lý, ngành giáo dục, nhà trường, gia đình và các đơn vị nghệ thuật.

Tại Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, chúng tôi đã kiên trì duy trì lịch biểu diễn định kỳ vào các tối cuối tuần và chiều Chủ nhật trong nhiều năm. Đây là nỗ lực tạo dựng không gian văn hóa gia đình, nơi cha mẹ đồng hành cùng con cái kiến tạo những ký ức tuổi thơ tươi đẹp thông qua nghệ thuật đương đại.

Thứ ba, kiến tạo cơ chế đặc thù để thu hút và giữ chân nguồn nhân lực sáng tạo trẻ. Sáng tác và biểu diễn cho thiếu nhi đòi hỏi nghệ sĩ vừa phải có tư duy nghệ thuật sắc bén, vừa phải thấu hiểu tâm lý học lứa tuổi. Vì vậy, rất cần những chính sách đãi ngộ đặc thù, các quỹ hỗ trợ sáng kiến nghệ thuật độc lập và các giải thưởng chuyên nghiệp dành riêng cho mảng sân khấu thiếu nhi. Có như vậy, họ mới yên tâm dấn thân, sáng tạo và cống hiến.

Cuối cùng, đa dạng hóa chuỗi giá trị của sản phẩm sân khấu bằng cách tích hợp liên ngành. Trong nền kinh tế sáng tạo, sân khấu thiếu nhi không đơn thuần là buổi diễn gói gọn trên sân khấu, mà cần cần chủ động kết nối với giáo dục học đường, du lịch trải nghiệm, truyền thông đa phương tiện và các hoạt động tương tác cộng đồng.

Đây cũng chính là hướng đi Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam - một Nhà hát quốc gia với sứ mệnh phụng sự khán giả trẻ. Đồng thời, cũng cho thấy quyết tâm của Nhà hát trong việc hiện thực hóa, bám sát các mục tiêu của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về Phát triển văn hóa Việt Nam trong thời gian tới.