Kiệt tác hay chỉ là bản sao?

VHO - Trí tuệ nhân tạo đang dần tham gia vào lĩnh vực thẩm định nghệ thuật, nơi chỉ một thay đổi nhỏ trong việc xác định tác giả cũng có thể làm biến động mạnh giá trị của một bức tranh và thậm chí viết lại lịch sử nghệ thuật.

Nhìn thấy những điều con người không thể?

Đối với những người không được đào tạo chuyên môn, ba phiên bản được biết đến của bức tranh The Lute Player không có nhiều khác biệt.

Gần như giống hệt nhau về bố cục, các bức tranh đều khắc họa một chàng trai trẻ với ánh mắt dịu dàng, mặc áo choàng trắng, cầm đàn lute và quay hơi chếch khỏi phía người xem. Mỗi bức đều thể hiện khả năng xử lý ánh sáng và bóng tối đặc trưng của họa sĩ Ý Caravaggio.

Tuy nhiên, với các nhà sử học nghệ thuật, từ lâu đã tồn tại sự đồng thuận khá rộng rãi: hai phiên bản được lưu giữ tại Bảo tàng Hermitage của Nga và trong bộ sưu tập Wildenstein ở Pháp được cho là do chính họa sĩ thời kỳ Baroque này vẽ, trong khi phiên bản tại dinh thự Badminton House (Anh) chỉ là một bản sao.

Vào tháng 9 năm ngoái, công ty AI Thụy Sĩ Art Recognition đưa ra đánh giá khoảng 86% khả năng phiên bản tại Badminton House thực sự là bản gốc. Mô hình AI của công ty cũng kết luận rằng phiên bản trong bộ sưu tập Wildenstein có khả năng là bản sao. Phân tích chỉ ra “sự khác biệt đáng kể” giữa đặc điểm thị giác của bức tranh này và các tác phẩm khác của hoạ sĩ Caravaggio.

Đây là một trong nhiều tuyên bố táo bạo mà Art Recognition đưa ra kể từ khi ra mắt cách đây 7 năm. Năm 2021, công ty này cho rằng khả năng 91% bức tranh Samson and Delilah tại Bảo tàng quốc gia London (Anh), vốn được cho là của họa sĩ Baroque Peter Paul Rubens, không phải do chính ông vẽ.

Trong khi đó, một bức tranh của danh hoạ thiên tài Vincent van Gogh tại Bảng tàng quốc gia Oslo (Na Uy) lại được AI đánh giá khả năng 97% là tác phẩm thật.

Những phân tích khác của công ty đưa ra kết quả phức tạp hơn. Bức tranh The Polish Rider của Rembrandt được đánh giá là một phần do người khác thực hiện, dù một số khu vực vẫn mang dấu ấn của danh họa Hà Lan này, với mức độ chắc chắn từ 69% đến 83%, phân tích theo mô hình AI.

Sự tham gia của AI

Các kết luận của Art Recognition không phải lúc nào cũng trái ngược với nghiên cứu học thuật truyền thống.

Chẳng hạn như bức tranh của danh hoạ Vincent van Gogh cũng được phân tích bởi các nghiên cứu thông thường, bao gồm yếu tố kỹ thuật và nghiên cứu thư của họa sĩ.

Tuy vậy, nhiều chuyên gia nghệ thuật vẫn tỏ ra hoài nghi về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong việc thay thế hoặc hỗ trợ phương pháp truyền thống để xác thực tác phẩm nghệ thuật.

“Điều đó khá đáng lo ngại. Tôi rất cởi mở với các công nghệ mới và thường xuyên sử dụng những công nghệ có thể giúp nhìn thấy những gì mắt thường không thấy để quan sát. Tôi cũng tin rằng AI rất giỏi trong việc phân tích và cung cấp dữ liệu, nhưng việc thẩm định nghệ thuật còn liên quan đến đặt mọi thứ trong bối cảnh và đòi hỏi tư duy phản biện”, Angelamaria Aceto, nhà nghiên cứu cấp cao tại Bảo tàng Nghệ thuật và Khảo cổ Ashmolean thuộc Đại học Oxford (Anh) cho biết.

Kết hợp học máy, mạng nơ-ron sâu và các thuật toán thị giác máy tính, phương pháp của Art Recognition về lý thuyết có thể áp dụng cho bất kỳ họa sĩ nào, miễn là có một kho tác phẩm đủ lớn để huấn luyện mô hình.

Cho đến nay, công ty này đã xây dựng các mô hình AI phân tích các tác phẩm cho hơn 200 họa sĩ.

Quá trình huấn luyện AI với một họa sĩ cụ thể có thể mất tới một tuần, sau đó cần thêm một hoặc hai ngày để phân tích một tác phẩm nghệ thuật riêng lẻ.

Bà Carina Popovici, đồng sáng lập kiêm Giám đốc điều hành của Art Recognition cho rằng phần tốn nhiều thời gian nhất thực chất là nghiên cứu và xây dựng các bộ dữ liệu.

Bà hy vọng AI có thể trở thành “một công cụ trong hộp công cụ” của các chuyên gia thẩm định tác phẩm nghệ thuật, chứ không phải thay thế con người.

Vấn đề niềm tin

Trong thị trường nghệ thuật, uy tín là yếu tố quyết định tất cả. Việc xác định một bức tranh có “xác thực” hay không thường dựa vào sự đồng thuận rộng rãi, thay vì sự chắc chắn tuyệt đối.

Các bức tranh lịch sử thường không đi kèm giấy chứng nhận nguồn gốc. Ngày càng nhiều chuyên gia cũng ngại đưa ra khẳng định chắc chắn, vì lo ngại rủi ro kiện tụng hoặc tổn hại danh tiếng nếu kết luận sai.

Vì những lý do tương tự, nhiều quỹ và tổ chức quản lý di sản của nghệ sĩ từng được xem là cơ quan có thẩm quyền cao nhất, như Quỹ Keith Haring và Quỹ Andy Warhol vì Nghệ thuật Thị giác, đã ngừng cung cấp dịch vụ xác thực tác phẩm.

“Tôi nghĩ vấn đề nằm ở tính xác thực. Mọi người mong muốn một mức độ chắc chắn gần như tuyệt đối, nhưng điều đó có lẽ không tồn tại, dù là do máy móc hay con người đánh giá", Michael Hecker cho biết. 

Thay vào đó, người mua nhiều khi phải dựa vào niềm tin với bảo tàng, nhà đấu giá và chính thị trường nghệ thuật. Suy cho cùng, việc ai đó sẵn sàng chi hàng triệu USD cho một bức tranh đã nói lên rất nhiều điều, bởi chỉ cần một thay đổi trong việc xác định tác giả, giá trị của tác phẩm có thể mất đi hàng loạt con số 0.