Hai dòng chảy trong sự chuyển mình của sân khấu Việt

VHO - Trước áp lực đổi mới và cạnh tranh của cơ chế thị trường, sân khấu Việt Nam đang chứng kiến sự chuyển động đồng thời của các đơn vị nghệ thuật công lập và xã hội hóa.

 Nhiều Nhà hát đã rời bỏ lối mòn quen thuộc, đổi mới tư duy sáng tạo, cách tiếp cận khán giả và phương thức hoạt động. Không còn dừng ở mục tiêu lấp đầy suất diễn hay chạy theo giải thưởng, các vở diễn đã chủ động quay về với những vấn đề cốt lõi của con người và đời sống đương đại. Qua đó, cho thấy nỗ lực của các đơn vị, nhà hát trong việc tìm lại chiều sâu và vai trò xã hội của sân khấu.

 Thu hẹp khoảng cách

Thời gian qua đã chứng kiến sự thu hẹp rõ rệt về cả số lượng lẫn chất lượng giữa các đơn vị nghệ thuật công lập và xã hội hóa. Bên cạnh việc hoàn thành nhiệm vụ chính trị, các nhà hát còn tích cực nâng cao tần suất biểu diễn, mở rộng đối tượng khán giả, thể hiện nỗ lực tự thân nhằm giữ cho sân khấu không bị lép vế trong dòng chảy của cơ chế thị trường.

Những vở diễn đặt hàng từ Nhà nước cũng được làm mới theo hướng chú trọng hơn đến cảm xúc và trải nghiệm thưởng thức của người xem. Từ đó, hình thành những tác phẩm vừa giàu giá trị tư tưởng, vừa giữ được bản sắc truyền thống, đồng thời mang hơi thở hiện đại.

Tiêu biểu như Nhà hát Múa rối Việt Nam, trong năm 2025 đã thực hiện hơn 2.000 buổi biểu diễn, đạt doanh thu khoảng 13 tỉ đồng. Trong đó có 100 buổi phục vụ nhiệm vụ chính trị, vùng sâu, vùng xa và các ngày lễ lớn; 650 buổi phục vụ công tác đối ngoại; 1.295 buổi biểu diễn tại Hà Nội và các địa phương trong nước.

Phó Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VHTTDL) Lương Đức Thắng nhận định, Nhà hát là một trong những điểm sáng của lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, bởi con số 2.000 buổi diễn trong năm 2025 là rất ấn tượng trong bối cảnh chung còn nhiều khó khăn. Việc mở rộng địa bàn ra nhiều tỉnh, thành, trong đó có khu vực miền Trung và miền Nam, cho thấy nỗ lực không ngừng của Nhà hát trong việc đưa nghệ thuật múa rối đến gần hơn với công chúng.

Bên cạnh đó, các đơn vị nghệ thuật xã hội hóa cũng thể hiện sự nhanh nhạy trong việc phân tích thị hiếu khán giả và nhu cầu thị trường. Thay vì chạy theo giải trí đơn thuần, nhiều đơn vị đã tìm được điểm cân bằng giữa nhu cầu nhận thức và nhu cầu thưởng thức, tạo ra những sản phẩm vừa có giá trị tư tưởng, vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế.

Đáng chú ý, không ít đơn vị mạnh dạn dàn dựng các tác phẩm chính luận, kịch đề tài xã hội, cho thấy sự chuyển dịch rõ nét trong tư duy sáng tạo. Sự phát triển mạnh mẽ và toàn diện của các đơn vị xã hội hóa đã góp phần xóa nhòa những định kiến về “chất lượng thấp” hay “chạy theo thị trường”. Thực tế cho thấy, nhiều vở diễn của khu vực ngoài công lập tạo được dấu ấn rõ nét tại các liên hoan nghệ thuật.

Điển hình như vở Cuộc đoàn tụ cảm xúc (Sân khấu Trương Hùng Minh) giành HCV tại Liên hoan sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc về “Hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân” lần thứ V năm 2025; vở Nguyệt hạ (Sân khấu kịch Hồng Vân) đoạt HCV tại Liên hoan quốc tế Sân khấu thử nghiệm lần thứ VI năm 2025…

Theo Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, nhà viết kịch, TS Nguyễn Đăng Chương, sự chuyển mình của các đơn vị xã hội hóa đã góp phần tạo ra những sản phẩm bảo đảm chất lượng về tư tưởng, nội dung và nghệ thuật, đồng thời mang lại hiệu quả kinh tế, qua đó hình thành nguồn lực cho tái đầu tư sáng tạo. Đây là quy luật tất yếu trong quá trình phát triển của nghệ thuật sân khấu trong điều kiện vận hành của cơ chế thị trường.

Nghệ thuật tìm lại vai trò xã hội của mình

Không chỉ ở nhịp độ hoạt động, sân khấu Việt Nam thời gian qua còn ghi nhận xu hướng gia tăng chiều sâu tư tưởng và ý thức rõ nét hơn về vai trò xã hội của nghệ thuật. Những chuyển biến này là kết quả của quá trình tích lũy, thử nghiệm và tự điều chỉnh trước tác động ngày càng rõ rệt của cơ chế thị trường cũng như nhu cầu thưởng thức nghệ thuật đương đại.

Năm 2025 có thể xem là một lát cắt tiêu biểu. Chỉ riêng trong năm này đã diễn ra bốn kỳ liên hoan sân khấu chuyên nghiệp quy mô quốc gia và quốc tế, gồm: Liên hoan quốc tế Sân khấu thử nghiệm lần thứ VI; Liên hoan nghệ thuật sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc về “Hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân” lần thứ V; Liên hoan Chèo toàn quốc và Liên hoan Tuồng và Dân ca kịch toàn quốc.

Với 87 vở diễn đến từ 61 đơn vị nghệ thuật trong nước và 8 đơn vị quốc tế, các kỳ liên hoan đã phản ánh quy mô tham gia rộng khắp và cho thấy sự hiện diện ngày càng rõ nét của sân khấu Việt Nam trong dòng chảy giao lưu, đối thoại nghề nghiệp. Hệ thống giải thưởng đa dạng, trải đều từ vở diễn, diễn viên đến các thành phần sáng tạo; phản ánh tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc và nỗ lực nghề nghiệp của đội ngũ nghệ sĩ cùng các đơn vị biểu diễn.

Theo TS Nguyễn Đăng Chương, những kết quả đạt được cho thấy tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến của giới nghệ sĩ vẫn đang được duy trì trong bối cảnh còn nhiều khó khăn. Trước yêu cầu sáp nhập, tinh gọn bộ máy và áp lực từ thị trường, sân khấu buộc phải tự làm mới mình để tồn tại và phát triển.

Đáng chú ý, sự thay đổi không chỉ thể hiện ở cách tổ chức hoạt động mà còn bộc lộ rõ trong tư duy lãnh đạo của các đơn vị nghệ thuật và hội đồng nghệ thuật. Thay vì nghiêng về những lựa chọn dễ dãi nhằm chiều theo thị hiếu ngắn hạn, nhiều đơn vị đã chủ động quay trở lại với các dòng kịch chính luận, tâm lý - xã hội, kịch luận đề, kịch thử nghiệm cũng như các đề tài lịch sử, danh nhân, văn hóa dân gian và những vấn đề đương thời.

Từ sự dịch chuyển trong tư duy ấy, một số tác phẩm có chiều sâu tư tưởng và giá trị nghệ thuật đã ra đời. Có thể kể đến vở Ngược chiều bình an (Nhà hát Kịch Việt Nam) với cách tiếp cận đời thường về sự hy sinh thầm lặng của người lính cứu hỏa; Vùng trời bình yên (Nhà hát Chèo Quân đội) khắc họa hình tượng chiến sĩ Công an nhân dân nơi biên giới, vùng sâu, vùng xa; Trái tim người dẫn đường (Nhà hát Tuổi Trẻ) mang đến góc nhìn giàu cảm xúc về Chủ tịch Hồ Chí Minh; Đồng chí (Hội Sân khấu TP.HCM) kể lại câu chuyện của những người lính Bộ đội Cụ Hồ…

Dẫu vậy, cần nhìn nhận một cách thẳng thắn số lượng tác phẩm thực sự tạo được sự rung động sâu sắc nơi người xem vẫn chưa nhiều so với tổng số vở diễn được dàn dựng. Điều này cho thấy những tín hiệu tích cực mới chỉ là bước khởi đầu, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới một cách bền bỉ, có chiều sâu hơn trong thời gian tới.