Dân ca trở lại trong thanh âm mới

VHO - Dân ca đang trở lại trong những bản phối mới, những sân khấu trẻ trung, sôi động và cả những cuộc chinh phục khán giả quốc tế. Đằng sau sức hút ấy là câu chuyện về cách nghệ sĩ làm mới di sản mà vẫn giữ được những giá trị đã làm nên bản sắc âm nhạc Việt.

Từ chất liệu dân gian đến những thử nghiệm mới

Tiếp nối mạch sáng tạo lấy cảm hứng từ văn hóa truyền thống, Hoàng Thùy Linh trở lại với ca khúc và MV Thầy Dùi, mở đầu chương âm nhạc mới trong năm 2026. Sau hai ngày ra mắt, MV vượt 600.000 lượt xem trên kênh YouTube chính thức của nữ ca sĩ, cho thấy sự quan tâm của khán giả dành cho sản phẩm.

Tên gọi Thầy Dùi gợi cách nói dân gian về những người hay gièm pha, gây chia rẽ, xúi giục người khác. Từ các thành ngữ “đâm bị thóc, chọc bị gạo”, “gắp lửa bỏ tay người” đến lời nhắc “Đừng ai như ông thầy dùi”, ca khúc kể chuyện ứng xử trong đời sống hôm nay bằng giọng điệu gần gũi, có nét châm biếm. Những lời răn được lưu truyền qua nhiều thế hệ vì thế có thêm cách đến với người nghe trẻ tuổi.

Chất liệu truyền thống còn hiện diện trong âm thanh. Lấy cảm hứng từ nhịp trống của hát chầu văn và các bài vè dân gian, ca khúc đan xen tiết tấu hiện đại với những thanh âm gợi đời sống, thiên nhiên. Yếu tố dân gian vì vậy góp phần tạo nên cấu trúc âm nhạc, thay vì chỉ xuất hiện trong ca từ. Việc kết hợp các lớp âm thanh tạo nhịp kể cho câu chuyện của ca khúc.

Ở phần hình ảnh, những lối ứng xử như “ném đá giấu tay”, “qua cầu rút ván”, “gắp lửa bỏ tay người” được chuyển thành các tình huống cụ thể. Hoàng Thùy Linh xuất hiện dưới nhiều hình hài, từ chiếc bình gốm, chú gà trên mái nhà đến tranh dân gian và các lớp địa chất cổ xưa. Lối kể giàu liên tưởng ấy mở rộng câu chuyện về con người và thế giới xung quanh, cho thấy cách nghệ sĩ chuyển chất liệu văn hóa thành ngôn ngữ thị giác.

Từ LINK, Vietnamese Concert đến Thầy Dùi, văn hóa truyền thống vẫn là nguồn cảm hứng xuyên suốt trong âm nhạc Hoàng Thùy Linh. Đáng chú ý là cách những biểu tượng quen thuộc được đưa vào ý tưởng, âm thanh và câu chuyện của tác phẩm, thay vì dừng ở phần minh họa.

Đăng Khôi lại chọn sân khấu quốc tế để giới thiệu âm nhạc Việt. Tại công diễn 5 của Silk Way Star 2026, sau kết quả nổi bật ở công diễn trước, nam ca sĩ trình diễn bản mashup Lý Ngựa ô (dân ca Nam Bộ) và Tùy hứng Lý Ngựa ô của nhạc sĩ Trần Tiến. Tiết mục kết hợp EDM, rap, hip-hop với đàn tranh, đàn bầu và yếu tố đờn ca tài tử.

Trên sân khấu, hình tượng ngựa ô, vòng tròn ánh sáng đỏ cùng trang phục mang dấu ấn Việt tạo điểm nhấn thị giác. Việc đưa một câu ca cải lương vào tiết mục cũng góp thêm sắc thái nghệ thuật Nam Bộ giữa chương trình có sự tham gia của nhiều nghệ sĩ quốc tế. Chi tiết ấy giúp nam ca sĩ giới thiệu một phần vốn âm nhạc quê hương đến bạn bè quốc tế.

Trong khi đó, Phương Mỹ Chi đưa dân ca vào không gian biểu diễn trực tiếp quy mô lớn qua nhạc hội Dân chơi Dân ca tại TP.HCM. Chương trình thu hút gần 5.000 khán giả, kéo dài 180 phút với 16 tiết mục được kết nối liền mạch. Múa rối cạn, ánh sáng và thiết kế sân khấu dẫn dắt người xem qua nhiều vùng văn hóa, từ hát xoan Phú Thọ đến văn hóa Khmer Nam Bộ.

Ba nghệ sĩ chọn ba lối đi: Hoàng Thùy Linh khai thác thành ngữ, biểu tượng dân gian; Đăng Khôi phối làn điệu quê hương với âm nhạc hiện đại trên sân khấu quốc tế; Phương Mỹ Chi kết nối những vùng văn hóa trong một đêm diễn. Những cách làm ấy phản ánh nỗ lực tìm tiếng nói mới cho âm nhạc dân gian giữa thị hiếu ngày càng đa dạng.

Từ sản phẩm phát hành trực tuyến đến chương trình biểu diễn, chất liệu truyền thống đang hiện diện trong những không gian thưởng thức khác nhau.

Đổi mới cách thể hiện, giữ chiều sâu văn hóa

Đưa dân gian vào âm nhạc đương đại không chỉ là ghép nhạc cụ truyền thống với nhịp điện tử, hay sử dụng trang phục, biểu tượng Việt trên sân khấu, mà điều đáng quan tâm là những chất liệu ấy được làm mới ra sao để tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống và đến được với lớp khán giả trẻ.

Trong môi trường số, hình ảnh bắt mắt, giai điệu dễ nhớ hay cách phối khí mới lạ có thể đem đến sự chú ý nhanh chóng. Nhưng sức sống lâu dài của tác phẩm còn phụ thuộc vào sự hiểu biết về nguồn gốc, đặc trưng văn hóa. Thành ngữ trong Thầy Dùi, làn điệu Lý Ngựa ô hay những loại hình nghệ thuật được đưa lên sân khấu sẽ có sức nặng hơn khi nằm trong ý đồ sáng tạo rõ ràng, không đơn thuần là chi tiết trang trí để tạo hiệu ứng.

Đó cũng là điều cần cân nhắc khi nhìn nhận các thử nghiệm kết hợp dân gian với nhạc hiện đại. Làm mới mà đánh mất đặc trưng của làn điệu, nhạc cụ, tiết tấu hay không gian văn hóa thì sản phẩm dễ chỉ còn vẻ ngoài hấp dẫn. Hiểu sâu chất liệu gốc giúp nghệ sĩ có điểm tựa cho tìm tòi, hạn chế lối khai thác hời hợt, giản lược di sản.

Sức sống của âm nhạc dân gian nằm cả ở việc được gìn giữ và khả năng hiện diện trong sinh hoạt văn hóa hôm nay. Một bản phối mới hay tiết mục sân khấu có thể đánh thức sự tò mò, để người nghe tìm đến làn điệu, nhạc cụ, loại hình nghệ thuật đứng sau tác phẩm. Từ chỗ thích một ca khúc, khán giả trẻ có thể muốn hiểu thêm âm nhạc ông cha từng hát, từng nghe.

Dẫu vậy, lượt xem trên nền tảng số hay số khán giả tại một đêm nhạc chưa đủ để đánh giá hiệu quả gìn giữ, phát huy di sản. Cần nhìn xa hơn để nhận định những thử nghiệm có khơi dậy sự quan tâm bền vững, mở rộng không gian thực hành và tạo cơ hội cho các thế hệ nghệ sĩ tiếp nối nhau hay không?

Khi giao lưu văn hóa quốc tế ngày càng rộng mở, yêu cầu ấy càng rõ. Tiếng đàn bầu, câu dân ca, bộ trang phục hay hình tượng quen thuộc có thể giúp khán giả nước ngoài nhận ra dấu ấn Việt Nam. Song muốn họ hiểu thêm về văn hóa Việt, nghệ sĩ cần chuyển tải được câu chuyện, tinh thần và đặc trưng nghệ thuật đằng sau những biểu tượng ấy.

Hành trình đó cũng cần sự đồng hành của các đơn vị tổ chức biểu diễn, truyền thông và những người làm công tác văn hóa. Môi trường sáng tạo thuận lợi, cơ hội biểu diễn và cách giới thiệu phù hợp sẽ giúp chất liệu truyền thống đến với nhiều nhóm công chúng, thay vì chỉ xuất hiện trong những dịp mang tính trình diễn, giới thiệu.

Từ những bản phối mới, sân khấu hiện đại đến sự đón nhận của khán giả quốc tế, âm nhạc dân gian Việt Nam đang tìm thấy thêm nhiều cơ hội để đến gần công chúng. Nhưng sức hút nhất thời chưa đủ làm nên một cuộc trở lại bền vững. Điều quan trọng là mỗi tìm tòi sáng tạo phải được bắt đầu từ sự am hiểu và trân trọng những giá trị truyền thống. Bởi giữa muôn vàn thanh âm mới, bản sắc riêng sẽ giúp dân ca giữ được sức sống và đi xa hơn.