Con đường nào cho phim sử thi Việt?

VHO -Phim sử thi luôn là bài toán khó của điện ảnh Việt, bởi đòi hỏi sự đầu tư lớn về kịch bản, nghiên cứu lịch sử, mỹ thuật, công nghệ và tổ chức sản xuất. Nhưng khó khăn lớn hơn có lẽ nằm ở việc làm thế nào để những câu chuyện của quá khứ trở thành câu chuyện điện ảnh có sức hấp dẫn với khán giả hôm nay.

 Từ “Hộ linh tráng sĩ”, có thể nhìn thấy những cơ hội, thách thức và cả những câu hỏi cần tiếp tục giải đáp trên hành trình xây dựng dòng phim sử thi Việt Nam.

Không phải có tiền là có sử thi

Trong nhiều năm, phim lịch sử, đặc biệt là những tác phẩm mang màu sắc sử thi, vẫn được xem là một trong những “bài toán khó” của điện ảnh Việt. Không phải chúng ta thiếu những câu chuyện đủ lớn để kể.

Lịch sử hàng nghìn năm với những cuộc chiến bảo vệ đất nước, các triều đại, danh tướng, nhân vật văn hóa và những biến động xã hội chứa đựng nguồn chất liệu vô cùng phong phú. Vấn đề là làm thế nào để chuyển những chất liệu ấy thành ngôn ngữ điện ảnh hấp dẫn.

“Hộ linh tráng sĩ” là một trường hợp đáng chú ý khi lựa chọn cách tiếp cận lịch sử theo hướng phiêu lưu, hành động, đặt nhân vật vào một hành trình cụ thể thay vì cố gắng bao quát toàn bộ một giai đoạn lịch sử. Từ cách làm này có thể đặt ra một vấn đề quan trọng: phim sử thi không nhất thiết phải kể một câu chuyện thật lớn về quy mô, mà cần tạo được cảm giác lớn lao từ số phận con người và ý nghĩa của câu chuyện.

Đây cũng là điều điện ảnh Việt cần suy nghĩ khi tiếp tục khai thác đề tài lịch sử. Một bộ phim không thể chỉ dựa vào những sự kiện đã được biết đến để tạo sức hút.

Lịch sử trên màn ảnh cần được “đời sống hóa”, cần có những nhân vật với mục tiêu, lựa chọn, mâu thuẫn và cảm xúc đủ mạnh để khán giả hôm nay có thể đồng cảm. Nếu lịch sử chỉ được đưa lên màn ảnh như một chuỗi sự kiện, những trận đánh hay những nhân vật được lý tưởng hóa, bộ phim rất dễ rơi vào tình trạng minh họa.

Một ngộ nhận phổ biến khác là đồng nhất phim sử thi với những đại cảnh hoành tráng, hàng nghìn diễn viên quần chúng, phục trang cầu kỳ hay kỹ xảo đắt tiền. Những yếu tố đó cần thiết ở một mức độ nhất định, nhưng chưa đủ để tạo nên chất sử thi.

Một bộ phim có thể có kinh phí lớn, cảnh chiến trận quy mô nhưng nếu câu chuyện thiếu sức nặng, thế giới lịch sử được dựng lên thiếu thuyết phục thì sự hoành tráng bên ngoài khó tạo ra dư âm lâu dài. Một bộ phim sử thi không thể chỉ bắt đầu khi máy quay được bấm.

Phía sau phải là nghiên cứu lịch sử, khảo cứu tư liệu, thiết kế mỹ thuật, xây dựng bối cảnh, thử nghiệm phục trang, huấn luyện diễn viên và tính toán kỹ lưỡng về kỹ xảo. Nói cách khác, làm phim sử thi trước hết là bài toán về năng lực sản xuất, sau đó mới là câu chuyện về kinh phí.

Công nghệ đang mở thêm nhiều khả năng cho điện ảnh Việt. CGI, trường quay ảo hay những ứng dụng mới của trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tái tạo những không gian lịch sử đã biến mất. Nhưng công nghệ chỉ trả lời được câu hỏi “làm như thế nào”, chứ không trả lời câu hỏi quan trọng hơn: Kể câu chuyện gì và kể cho ai?

Nhìn sang Trung Quốc hay Hàn Quốc, có thể thấy phim lịch sử, sử thi đã được phát triển như một dòng sản phẩm điện ảnh - truyền hình có tính hệ thống. Điều đáng học hỏi không đơn thuần nằm ở việc họ đầu tư nhiều tiền hơn, mà ở cách biến một câu chuyện lịch sử thành một sản phẩm văn hóa có đời sống dài.

Một câu chuyện có thể được phát triển thành phim điện ảnh, truyền hình, hoạt hình, trò chơi, truyện tranh, sản phẩm lưu niệm hay các chương trình du lịch.

Cần chiến lược dài hơi

Nếu kinh phí lớn không phải điều kiện duy nhất tạo nên một bộ phim sử thi, thì điều điện ảnh Việt cần hơn cả là một chiến lược dài hơi, từ xây dựng nhân vật, phát triển kịch bản đến hình thành năng lực sản xuất.

Trong tâm thức công chúng, các nhân vật lịch sử thường đã trở thành những biểu tượng. Họ được nhớ đến qua chiến công, công trạng hoặc những dấu mốc lớn. Nhưng khi bước vào điện ảnh, một nhân vật không thể chỉ tồn tại như một pho tượng.

Khán giả cần nhìn thấy phía sau người anh hùng là một con người: một vị tướng có lúc biết sợ hãi, một người chiến sĩ có những phút yếu lòng, một người mẹ phải lựa chọn giữa tình thân và nghĩa lớn, hay một người trẻ đứng trước quyết định có thể thay đổi số phận của mình và cộng đồng.

Chính những khoảnh khắc rất riêng ấy lại có thể làm nên chiều sâu của một câu chuyện lớn. Phim sử thi vì vậy không nhất thiết phải “hùng tráng” trong từng khuôn hình. Một trận chiến có thể tạo ra sự choáng ngợp, nhưng một khoảnh khắc nhân vật lặng im trước mất mát đôi khi mới là thứ khiến khán giả nhớ lâu.

Đây cũng là con đường để lịch sử trở nên gần gũi hơn với thế hệ trẻ. Họ không nhất thiết phải bắt đầu từ một bài học lịch sử. Họ có thể đến với quá khứ qua tình bạn, tình yêu, lòng trung thành, khát vọng sống hay lựa chọn giữa lợi ích cá nhân và vận mệnh cộng đồng. Từ câu chuyện của con người, lịch sử sẽ tự nhiên đi vào cảm xúc.

Nhà phê bình Nguyễn Anh Tuấn nhìn nhận sự quan tâm dành cho “Hộ linh tráng sĩ” từ một góc độ đáng chú ý. Theo ông, một trong những yếu tố giúp bộ phim nhận được sự ủng hộ là việc lựa chọn chất liệu huyền sử có sức hấp dẫn: câu chuyện về bảy vị tráng sĩ thực hiện nhiệm vụ bảo vệ bí mật liên quan đến 99 cỗ quan tài của vua Đinh.

Dù chưa được chính sử ghi chép đầy đủ, nhưng câu chuyện tồn tại trong lớp trầm tích văn hóa, dân gian ở Ninh Bình. Chính khoảng trống giữa chính sử và truyền thuyết tạo ra không gian để điện ảnh khai thác, hư cấu và xây dựng câu chuyện.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, giá trị sản xuất cũng là một điểm đáng ghi nhận của bộ phim. Từ thiết kế mỹ thuật, phục trang, đạo cụ, bối cảnh đến các phân cảnh hành động, ê-kíp đã chấp nhận một bài toán khó là đưa chất liệu lịch sử, truyền thuyết Việt Nam lên màn ảnh với quy mô lớn hơn.

Từ trường hợp “Hộ linh tráng sĩ”, câu hỏi quan trọng vì thế không nên chỉ là bộ phim thành công hay thất bại, mà là điện ảnh Việt đã có thể hình thành một phương thức sản xuất phim lịch sử chuyên nghiệp và dài hạn hay chưa?

Muốn có những bộ phim sử thi đủ sức cạnh tranh, cần đội ngũ biên kịch hiểu lịch sử nhưng đồng thời có tư duy điện ảnh; các nhà nghiên cứu lịch sử có khả năng đồng hành cùng nhà làm phim; đội ngũ thiết kế mỹ thuật, phục trang, kỹ xảo được đào tạo chuyên sâu; cùng những nhà sản xuất đủ năng lực quản trị dự án quy mô lớn.

Quan trọng không kém là tạo môi trường để các nhà làm phim được thử nghiệm những cách kể mới. Lịch sử không phải một “vùng đất” chỉ có một cách kể. Cùng một nhân vật, một sự kiện có thể được nhìn từ chiến tranh, tình yêu, gia đình, văn hóa, tâm lý hay số phận cá nhân. Khi có đủ không gian sáng tạo, lịch sử sẽ không bị đóng khung trong những mô típ quen thuộc.

Và khi đó, phim sử thi không chỉ làm nhiệm vụ tái hiện quá khứ. Nó còn có thể đặt ra những câu hỏi của hiện tại: Chúng ta là ai? Điều gì tạo nên sức mạnh của một cộng đồng? Vì sao con người sẵn sàng hy sinh cho những điều lớn hơn bản thân? Những giá trị nào đã giúp một dân tộc tồn tại qua những biến động lịch sử?

Nhìn từ “Hộ linh tráng sĩ”, có thể thấy khán giả Việt không quay lưng với lịch sử và huyền sử. Điều họ cần là những câu chuyện Việt được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh hấp dẫn, có chất lượng và đủ tự tin để bước ra thị trường. Vì thế, điều quan trọng sau một bộ phim không chỉ là câu hỏi “thắng hay thua”, mà là liệu bộ phim ấy có mở được cánh cửa cho những tác phẩm lịch sử, sử thi tiếp theo hay không.