Sắc chàm Lao Chải và bài toán biến văn hóa thành sinh kế

VHO - Lễ hội “Sắc chàm Lao Chải” lần thứ II - năm 2026 khép lại sau 10 ngày (từ 7-17.10) với một chuỗi hoạt động trải rộng từ trình diễn nghề thủ công, nghệ thuật, thể thao đến trải nghiệm cảnh quan và đời sống cộng đồng.

Đi tìm đáp án cho Lao Chải

Điều đáng kỳ vọng sau lễ hội là khả năng để sắc chàm, nghề lanh, tiếng khèn và ruộng bậc thang tiếp tục tạo ra giá trị trong đời sống người dân.

Giữa mùa lúa chín, Lao Chải (tỉnh Lào Cai) có một lợi thế mà nhiều điểm đến phải mất nhiều năm xây dựng mới định hình được. Đó là cảnh quan ruộng bậc thang gắn với một cộng đồng vẫn đang sống cùng những nghề thủ công truyền thống.

Ở đây có 169ha ruộng nằm trong quần thể di tích quốc gia ruộng bậc thang, có rừng sơn tra, rừng hoa tớ dày, nghề trồng lanh, dệt vải, nhuộm chàm, vẽ sáp ong và nghệ thuật khèn Mông.

Thế nhưng tiềm năng ấy chưa tương xứng với khả năng đón khách. Xã hiện có hơn 30% hộ nghèo, sinh kế chủ yếu dựa vào nông nghiệp và mới có một homestay, chưa có hệ thống quán ăn, cửa hàng phục vụ khách du lịch.

Khoảng cách giữa tài nguyên và năng lực khai thác vì thế trở thành bài toán lớn của Lao Chải.

Lễ hội “Sắc chàm Lao Chải” lần thứ II - năm 2026, diễn ra từ ngày 7 đến 17.10 đã nêu ra một hướng đi khá rõ. Văn hóa được đưa ra khỏi không gian trình diễn để trở thành trải nghiệm có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng.

Du khách được nhìn thấy các công đoạn trồng lanh, xe sợi, dệt vải, nhuộm chàm, vẽ sáp ong; tìm hiểu trang phục, ẩm thực, âm nhạc và phong tục của người Mông qua chính những người đang thực hành các giá trị ấy trong đời sống. Đây là điểm đáng giá nhất của lễ hội.

Nghề truyền thống trở thành một phần của sản phẩm du lịch

Một tấm vải lanh trước hết là sản phẩm của lao động. Nhưng khi được đặt trong không gian du lịch, phía sau sản phẩm ấy còn có câu chuyện về cây lanh, kỹ thuật xử lý sợi, bàn tay người thợ, màu chàm, họa tiết và ký ức cộng đồng.

Lao Chải đã lựa chọn kể câu chuyện ấy bằng trải nghiệm trực tiếp. Người dân trình diễn nghề, giải thích các công đoạn, giới thiệu trang phục và chia sẻ những hiểu biết được truyền qua nhiều thế hệ.

Du khách vì thế có cơ hội tiếp cận văn hóa qua con người cụ thể, qua thao tác nghề nghiệp và qua không gian sinh hoạt của cộng đồng.

Giá trị của mô hình chính là khả năng tạo ra nhiều tầng trải nghiệm quanh cùng một tài nguyên văn hóa.

Một chuyến đi ngắm ruộng bậc thang có thể tiếp tục bằng việc xem dệt lanh, tìm hiểu nhuộm chàm, thưởng thức món ăn địa phương, nghe khèn Mông, mua sản phẩm thủ công hoặc tham gia sinh hoạt cộng đồng.

Khi các trải nghiệm được kết nối hợp lý, thời gian của du khách tại điểm đến có thêm lý do để kéo dài. Sản phẩm bản địa có thêm cơ hội được tiêu thụ. Người dân có thêm không gian tham gia vào chuỗi cung ứng du lịch.

Lễ hội vì thế mở ra một hướng phát triển phù hợp với điều kiện của một xã vùng cao, nơi tài nguyên lớn nhất nằm trong cảnh quan và đời sống văn hóa chứ chưa phải hệ thống cơ sở vật chất hiện đại.

Định hướng của Lao Chải cũng được thể hiện khá rõ qua việc kết nối các hộ gia đình, cơ sở sản xuất và chủ thể kinh doanh địa phương với khách tham quan thông qua không gian trưng bày sản vật, sản phẩm OCOP và ẩm thực truyền thống.

Một lễ hội, nhiều điểm chạm với du khách

“Sắc chàm Lao Chải” không đóng khung trong một đêm khai mạc. Chuỗi hoạt động kéo dài nhiều ngày giúp lễ hội có thêm khả năng tạo dòng khách theo nhiều nhóm sở thích.

“Duyên dáng Sắc chàm” tôn vinh trang phục truyền thống và vẻ đẹp của phụ nữ địa phương. Giải chạy nữ “Váy xòe trên sóng lúa” đưa thể thao vào giữa không gian ruộng bậc thang với cung đường 4 - 5km.

Những hoạt động ấy tạo ra hình ảnh giàu sức gợi về một vùng đất mà văn hóa hiện diện trong đời sống thường nhật, trong trang phục, vận động, giao lưu và sinh hoạt cộng đồng.

Đêm khai mạc với chương trình “Lao Chải - Nơi Sắc Chàm hội tụ” cùng màn đồng diễn khèn Mông “Âm vang sắc chàm” có khoảng 500 nghệ nhân và học sinh tham gia tạo thêm một dấu ấn tập thể. Tiếng khèn, trang phục và không gian núi rừng cùng xuất hiện trong một sự kiện có khả năng tạo hình ảnh mạnh trên truyền thông.

Lao Chải cũng chủ động kết nối với các nhà sáng tạo nội dung, KOL/KOC để đưa trải nghiệm thực tế lên các nền tảng số.

Đây là hướng quảng bá phù hợp với một điểm đến còn ít được biết tới, bởi hình ảnh chân thực về mùa vàng, nghề thủ công, trang phục Mông và đời sống bản làng có thể tạo sự tò mò trước khi du khách quyết định lên đường.

Hiệu quả truyền thông của lễ hội cần được nhìn rộng hơn số lượng người tham dự trực tiếp. Với Lao Chải, việc hình ảnh địa phương xuất hiện đều đặn trên các nền tảng số đã là một bước mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận thị trường.

Xa hơn, những nội dung được tạo ra trong mùa lễ hội có thể tiếp tục được sử dụng để giới thiệu điểm đến trong các chương trình tour, hoạt động xúc tiến và truyền thông du lịch sau khi lễ hội kết thúc.

Điều quan trọng nhất bắt đầu sau ngày hội

Một lễ hội thành công không nên kết thúc cùng sân khấu cuối cùng. Với Lao Chải, câu hỏi quan trọng hơn là sau ngày 17.10, sắc chàm sẽ tiếp tục xuất hiện ở đâu trong đời sống du lịch của địa phương.

Nếu du khách muốn tìm hiểu nghề lanh vào một ngày bất kỳ trong năm, có địa điểm nào sẵn sàng đón họ? Nếu muốn mua một sản phẩm dệt thủ công, họ có thể tìm thấy sản phẩm ở đâu?

Nếu khách muốn ở lại qua đêm, địa phương có đủ homestay? Nếu muốn dùng một bữa ăn mang đặc trưng địa phương, hệ thống dịch vụ đã đáp ứng được chưa? Và nếu một gia đình tham gia làm du lịch, phần thu nhập họ nhận được có đủ để họ tiếp tục giữ nghề? Những câu hỏi ấy quyết định hiệu quả dài hạn của “Sắc chàm Lao Chải”.

Lễ hội đã tạo ra một không gian khá sinh động cho mô hình phát triển du lịch dựa vào văn hóa cộng đồng. Nhưng để hình thành sản phẩm du lịch ổn định, Lao Chải cần đưa những gì đã được giới thiệu trong lễ hội vào hoạt động thường xuyên.

Nghề lanh, nhuộm chàm, vẽ sáp ong có thể trở thành các trải nghiệm đặt trước. Trang phục truyền thống có thể gắn với hoạt động chụp ảnh, tìm hiểu kỹ thuật thủ công. Ẩm thực có thể hình thành các bữa ăn trải nghiệm. Nghệ thuật khèn Mông có thể trở thành một phần của chương trình giao lưu buổi tối.

Khi những sản phẩm ấy có lịch hoạt động, giá bán, người phụ trách và kênh kết nối với doanh nghiệp lữ hành, văn hóa mới thực sự bước vào thị trường du lịch.

Người dân phải được người hưởng lợi đầu tiên

Lao Chải đang đứng trước một bài toán phát triển rất cụ thể. Địa phương có cảnh quan đẹp nhưng cơ sở dịch vụ còn hạn chế. Có nghề truyền thống nhưng thị trường tiêu thụ nhỏ.

Giá trị văn hóa giàu sức hấp dẫn nhưng mức độ nhận diện điểm đến chưa cao. Chính quyền xã cũng xác định phát triển du lịch phải gắn với nâng cao đời sống người dân.

Bởi vậy, thước đo cuối cùng của lễ hội không nên dừng ở lượng truyền thông hay số chương trình được tổ chức.

Một mùa lễ hội đáng nhớ sẽ có ý nghĩa lớn hơn nếu sau đó có thêm hộ dân tham gia làm du lịch, thêm người trẻ học nghề truyền thống, thêm sản phẩm bán được cho khách, thêm điểm lưu trú, thêm dịch vụ ăn uống và thêm lý do để du khách quay lại Lao Chải.

Phó Chủ tịch UBND xã Lao Chải, Trưởng Ban Tổ chức Đỗ Công Chúng nhấn mạnh mong muốn để những giá trị được giới thiệu trong lễ hội tiếp tục được duy trì trong đời sống thường ngày và trở thành nguồn lực cho du lịch cộng đồng.

Quan điểm ấy đặc biệt quan trọng với một địa phương đang tìm hướng thoát nghèo dựa trên những tài nguyên sẵn có.

Bảo tồn văn hóa sẽ khó bền vững nếu người trẻ không nhìn thấy tương lai của nghề truyền thống. Du lịch cũng khó tạo ra giá trị lâu dài nếu cộng đồng chỉ đứng ngoài hoạt động kinh doanh.

Lao Chải cần một vòng liên kết trong đó người dân giữ nghề, du khách tìm đến để trải nghiệm, doanh nghiệp đưa sản phẩm vào thị trường và thu nhập quay trở lại cộng đồng.

Khi một tấm vải lanh được bán cho du khách, giá trị kinh tế được tạo ra. Khi người mua hiểu quá trình làm ra tấm vải, giá trị văn hóa cũng được lan tỏa. Khi người trẻ nhận ra nghề của gia đình có thể tạo thu nhập, động lực truyền nghề được củng cố. Những mối liên kết như vậy mới tạo nền tảng lâu dài cho một điểm đến cộng đồng.

Kỳ vọng sau “Sắc chàm”

Lao Chải chưa thể trở thành một điểm đến hoàn chỉnh chỉ sau một mùa lễ hội. Nhưng “Sắc chàm Lao Chải” lần thứ 2 đã đặt ra một hướng phát triển tương đối rõ, lấy bản sắc Mông làm hạt nhân, lấy cảnh quan mùa vàng làm sức hút và lấy trải nghiệm cộng đồng làm phương thức tiếp cận du khách. Điều cần làm tiếp theo là biến những ngày hội thành hoạt động du lịch quanh năm.

169ha ruộng bậc thang không chỉ phục vụ khách mỗi mùa lúa chín hay mùa nước đổ. Nghề lanh không phải chỉ xuất hiện trong ngày trình diễn. Tiếng khèn sẽ không vang lên chỉ trong đêm khai mạc. Sắc chàm không nên chỉ tồn tại trên sân khấu rồi khép lại cùng lễ hội.

Lao Chải có thể xây dựng một hệ sản phẩm nhỏ nhưng có chiều sâu, đủ để du khách có lý do đến, có lý do ở lại và có thứ để mang về.

Khi ấy, một tấm vải lanh có thể trở thành món quà, một buổi học nhuộm chàm trở thành ký ức, một bữa cơm bản trở thành trải nghiệm, còn tiếng khèn giữa ruộng bậc thang trở thành âm thanh gợi nhớ về Lao Chải.

Phó trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Lao Chải Sùng A Lằng đặt kỳ vọng vào việc kết nối nghề truyền thống với trải nghiệm du lịch, đồng thời khuyến khích gia đình, nghệ nhân và người trẻ cùng tham gia gìn giữ văn hóa.

Ông nhấn mạnh rằng khi văn hóa có vị trí trong đời sống và tạo ra giá trị thiết thực cho người dân, nền tảng bảo tồn sẽ vững hơn. Đó cũng có thể là thước đo đẹp nhất của “Sắc chàm Lao Chải” sau mùa lễ hội năm nay.

“Sắc chàm Lao Chải” được kỳ vọng sẽ vượt khỏi khuôn khổ một lễ hội để trở thành điểm khởi đầu cho một cách làm du lịch giàu bản sắc, trong đó văn hóa được tôn trọng, cộng đồng có vai trò thực chất và giá trị kinh tế được tạo ra ngay trên chính quê hương của những người gìn giữ sắc chàm.