Kỳ 2 - Giữ hồn chè Shan tuyết cổ giữa vùng núi ở Thái Nguyên

VHO - Việc nâng cao giá trị búp trà Shan tuyết (xã Đồng Phúc, Thái Nguyên) thông qua chuỗi liên kết chế biến sâu đang tạo điểm tựa kinh tế vững chắc để người dân Đồng Phúc chủ động bảo tồn vẹn nguyên quần thể chè cổ thụ, giữ gìn bản sắc văn hóa và từng bước mở ra hướng phát triển du lịch sinh thái.

Khát vọng vươn tầm của thương hiệu chè di sản: Kỳ 1 - Tìm về vùng di sản chè Shan tuyết cổ thụ giữa mây núi Thái Nguyên

Theo chân anh Triệu Ích Bảo, thôn Bằng Phúc 3, xã Đồng Phúc (Thái Nguyên) lên vạt chè Shan tuyết cổ thụ của gia đình, những gốc chè to tròn, vỏ bám đầy rêu phong hiện ra giữa triền đồi.

Đứng dưới vạt chè cổ thụ tuổi đời cả trăm năm, anh Bảo rướn tay vươn lên những cành chè cao vươn rộng giữa không gian núi rừng. Giữa những tán lá xanh sẫm bám đầy rêu phong, anh tỉ mẩn bấm từng đọt búp mập mạp phủ lớp lông tơ trắng mịn đặc trưng, cẩn thận thu gom để chuẩn bị cho đợt đưa đi chế biến.

Nhìn vạt chè bám rêu phong trải rộng trên triền đá, anh Bảo chia sẻ, toàn bộ diện tích canh tác của gia đình hiện có hơn 2ha, trong đó riêng vạt chè Shan tuyết cổ thụ đã chiếm 1ha với những gốc cây có tuổi đời từ 70 - 100 năm. 

"Từ năm 1996, khi bố mẹ tôi từ Cao Bằng chuyển về đây định cư thì những cây chè Shan cổ thụ này đã đứng sững rồi. Ban đầu, gia đình chỉ hái lá nấu nước uống, sau mới biết sao chè đem bán.

Trước đây chúng tôi chỉ làm trà xanh truyền thống, còn nay đã chế biến sâu thành hồng trà cao cấp được thị trường rất ưa chuộng.

Ngày quần thể chè được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, bà con mừng lắm, lượng du khách kéo về tham quan, mua chè ngày một đông, giá trị búp trà vì thế cũng được nâng lên", anh Bảo thông tin

Cách đó không xa, tại triền đồi canh tác khoảng 6.000m² chè từ những năm 2000 của chị Mùng Thị Huê (thôn Bằng Phúc 1), quy trình làm nông dựa vào sức người và tự nhiên cũng được duy trì nghiêm ngặt.

Đưa bàn tay chai sạn vì nắng gió xới lại vạt đất dưới gốc chè, chị Huê cho biết bà con nơi đây chỉ xới cỏ, bón phân chuồng hoai mục chứ tuyệt đối không dùng thuốc bảo vệ thực vật hay phân hóa học.

Với giá bán chè tươi dao động từ 25.000 - 80.000 đồng/kg, trung bình mỗi tháng gia đình chị có thu nhập ổn định từ 5 - 8 triệu đồng để trang trải cuộc sống nơi vùng cao.

Từng vạt đồi chè như của gia đình anh Bảo, chị Huê đang chăm sóc nằm trong vùng khảo sát năm 2024 của Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc.

Trên địa bàn xã Đồng Phúc hiện ghi nhận 740 cây chè Shan tuyết cổ thụ phân bố tại 7 thôn, với chiều cao trung bình 5,3m, đường kính gốc 19,2cm và tuổi đời trung bình 97 năm.

Tháng 12.2025, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận quần thể 12 cây chè Shan tuyết tại đây là Cây Di sản Việt Nam với  tổng diện tích 309,2ha chè Shan tuyết cho thu hoạch, mỗi năm toàn xã đưa ra thị trường khoảng 400 tấn búp tươi.

Dù vậy, cái khó tồn tại nhiều năm là gần 50% sản lượng vẫn phụ thuộc vào việc người dân tự sao sấy thô rồi bán trôi nổi ở các buổi chợ phiên, khiến giá bán thiếu ổn định, chưa tương xứng với tiềm năng vốn có.

Sự chuyển dịch từ cách làm riêng lẻ sang liên kết nhóm diễn ra khi các doanh nghiệp và tổ hợp tác tham gia tổ chức lại quy trình sản xuất. Ông Hà Văn Kiên, Tổ trưởng Tổ tự quản Làng nghề chè Shan tuyết Bằng Phúc cho biết, hơn một năm trở lại đây, bà con đã chủ động lập Tổ hợp tác, bắt tay với các đơn vị như Công ty CP Sachstea, Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và chế biến dược liệu Ngọc Thắng để thu hái theo đúng quy chuẩn.

Búp chè thu hoạch về không còn dừng ở khâu sao truyền thống mà được đưa vào dây chuyền, xử lý, đóng gói làm thành các sản phẩm trà đa dạng như: hồng trà, bạch trà, trà túi lọc.

Đến ngày 5.7.2026, UBND xã Đồng Phúc tiếp tục ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác với Công ty cổ phần Chè Quân Chu cho "Dự án liên kết vùng nguyên liệu và nâng giá trị cây chè đặc sản Shan Tuyết tại xã Đồng Phúc", đặt mục tiêu chuẩn hóa 300 - 500ha chè hữu cơ.

Trao đổi với PV, ông Triệu Đức Thông - Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc chia sẻ, bên cạnh việc tập trung bảo tồn vùng chè hiện có, xã đang kêu gọi các nhà đầu tư, áp dụng khoa học kỹ thuật vào trồng chè, quy hoạch xây dựng thành vùng hàng hóa lớn từ 300 - 500ha.

"Chúng tôi định hướng phát triển vùng chè Shan tuyết gắn liền với du lịch trải nghiệm, đồng thời rất mong muốn tỉnh có thêm cơ chế hỗ trợ và sớm xây dựng chỉ dẫn địa lý chè Shan tuyết Bằng Phúc giai đoạn 2026 - 2030 để nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường", vị lãnh đạo địa phương nói thêm.

Khi búp chè tươi tìm được đầu ra ổn định nhờ các chuỗi liên kết và dây chuyền chế biến sâu, giá trị kinh tế trở thành động lực để người dân Đồng Phúc tiếp tục giữ vạt đồi, giữ nguồn gen chè Shan tuyết cổ thụ cho mai sau.