Tìm việc khó, vì đâu?

VHO - Thiếu kỹ năng thực hành, ngại làm việc tại các nhà máy xa trung tâm nhưng lại kỳ vọng mức lương cao, không ít sinh viên dù đã tốt nghiệp đại học vẫn loay hoay tìm việc suốt nhiều tháng, thậm chí cả năm trời mà chưa tìm được “điểm đỗ” phù hợp.

Hiểu mình, hiểu việc

Theo khảo sát của Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội đối với hơn 3.000 sinh viên trong quý III.2025, có 92,57% người tham gia tự đánh giá khả năng viết CV thể hiện năng lực bản thân ở mức khó khăn hoặc bình thường; 51,09% cho biết không biết hoặc biết rất ít về phỏng vấn hành vi. Dù phạm vi khảo sát còn hạn chế, những con số này phần nào cho thấy sự thiếu hụt kỹ năng của sinh viên, ngay cả ở những khâu cơ bản khi tìm kiếm việc làm.

Ngay từ bước đầu tiên của quy trình tuyển dụng, thông qua CV, nhà tuyển dụng đã có thể nhận biết phần nào năng lực của ứng viên. Đến vòng phỏng vấn trực tiếp, khả năng giao tiếp, phối hợp, giải quyết công việc và tinh thần trách nhiệm tiếp tục được xem xét. Điều này lý giải vì sao những sinh viên có năng lực thực tế thường được doanh nghiệp “để mắt” ngay từ kỳ thực tập và sẵn sàng đưa vào danh sách chính thức sau khi tốt nghiệp. Ngược lại, có những sinh viên “rải” hồ sơ khắp nơi nhưng chỉ nhận về những cái lắc đầu.

Giám đốc một doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng tại Hà Nội cho biết, bộ phận nhân sự thường sơ tuyển ứng viên qua hồ sơ. Sau đó, ông trực tiếp phỏng vấn để kiểm tra năng lực. Tùy vị trí cần tuyển, ứng viên sẽ được kiểm tra kiến thức cơ bản, đồng thời trao đổi về sở thích, khả năng xử lý tình huống và cách tiếp cận công việc.

Những câu hỏi đưa ra đều khá cụ thể, gắn với yêu cầu của từng vị trí. Chẳng hạn, ứng viên kế toán có thể được yêu cầu định khoản, tính giá thành sản phẩm hoặc thực hiện một số thao tác trên Excel. Với vị trí marketing, ứng viên cần nhận xét mẫu quảng cáo, đánh giá ưu điểm, hạn chế và công năng sản phẩm. Người ứng tuyển vào bộ phận nhân sự có thể được hỏi về các chế độ dành cho người lao động, cách xử lý tình huống hoặc soạn thảo công văn. Riêng lĩnh vực kỹ thuật, ông thường kiểm tra kiến thức cơ bản về vật lý, hóa học hoặc yêu cầu giải thích đặc điểm của một sản phẩm.

Doanh nghiệp không nhất thiết chỉ tuyển người đã có kinh nghiệm. Với những ứng viên lần đầu tìm việc, nếu thể hiện được kiến thức chuyên môn đã học và khả năng vận dụng vào xử lý tình huống thực tế, cơ hội trúng tuyển vẫn rộng mở. Khi tiếp nhận sinh viên mới tốt nghiệp, doanh nghiệp sẽ hướng dẫn để họ làm quen với công việc. Tùy vị trí và khả năng thích ứng, thời gian thử việc có thể chỉ mất vài tuần. Bởi vậy, tìm hiểu kỹ về doanh nghiệp, yêu cầu của vị trí ứng tuyển và chuẩn bị những kiến thức cần thiết là điều quan trọng để vượt qua vòng tuyển dụng đầu tiên.

Bên cạnh hạn chế về kỹ năng ứng tuyển, không ít sinh viên mới tốt nghiệp còn tự thu hẹp cơ hội khi chỉ muốn tìm việc tại khu vực trung tâm các đô thị lớn, ưu tiên công việc có vẻ ngoài hấp dẫn. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp sản xuất lại đặt nhà máy tại các khu, cụm công nghiệp ở ngoại thành; môi trường làm việc theo dây chuyền, ít cơ hội giao tiếp, cùng khoảng cách đi lại khiến một bộ phận người trẻ e ngại. Khi mong muốn cá nhân chưa phù hợp với điều kiện tuyển dụng thực tế, hành trình tìm việc sau tốt nghiệp càng thêm gian nan.

Không “ảo vọng” mức lương

Trong năm 2025-2026, trên các diễn đàn mạng xã hội và cộng đồng nghề nghiệp liên tục xuất hiện những cuộc tranh luận về mức lương khởi điểm dành cho sinh viên mới tốt nghiệp. Trong khi không ít người trẻ tự tin đặt mục tiêu thu nhập từ 10-25 triệu đồng/tháng, thậm chí có vị trí kỳ vọng tới 30 triệu đồng, thì các khảo sát trong lĩnh vực nhân sự thường đưa ra mức lương phổ biến đối với ứng viên chưa có kinh nghiệm khoảng 7-12 triệu hoặc 10-15 triệu đồng/tháng, tùy ngành nghề và vị trí công việc.

Trao đổi về mức lương thực tế, giám đốc doanh nghiệp vật liệu xây dựng nói trên cho biết, qua tuyển dụng tại công ty, mức lương dành cho nhân viên kế toán khoảng 9-10 triệu đồng/tháng; nhân viên kỹ thuật cơ khí, điện, tự động hóa khoảng 12-15 triệu đồng/ tháng. Với lĩnh vực công nghệ thông tin, người có năng lực có thể nhận mức lương khởi điểm từ 12 triệu đồng, thậm chí 20 triệu đồng. Theo ông, thỏa thuận tiền lương cần căn cứ vào yêu cầu của vị trí tuyển dụng và khả năng đáp ứng công việc của từng ứng viên.

Trong thực tế tuyển dụng, từng có kỹ sư mới tốt nghiệp đề xuất mức lương 20 triệu đồng/ tháng với lý do lao động chưa qua đào tạo chính quy như thợ xây có thể được trả 500.000 đồng/ngày, tương đương khoảng 15 triệu đồng nếu làm đủ 30 ngày. Theo cách tính ấy, người được đào tạo chính quy, mất 4-5 năm học đại học với nhiều khoản chi phí, không thể nhận mức lương thấp hơn lao động chân tay. Tuy nhiên, cách so sánh này mới nhìn vào thu nhập trước mắt mà chưa tính đến sự khác biệt về tính chất công việc, điều kiện lao động cũng như cơ hội phát triển nghề nghiệp lâu dài.

Thực tế, thị trường lao động dành cho sinh viên mới tốt nghiệp tại Việt Nam giai đoạn 2025-2026 đang có cả cơ hội và thách thức. Quá trình chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và định hướng phát triển công nghiệp bán dẫn mở ra những vị trí việc làm mới, với triển vọng thu nhập hấp dẫn cho lao động trẻ có năng lực. Tuy nhiên, khoảng trống về kỹ năng mềm, hạn chế trong tư duy công nghệ, nhất là khả năng hiểu biết và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, cùng kỳ vọng tiền lương chưa sát thực tế đang khiến nhiều ứng viên khó đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp. Khoảng cách giữa những gì sinh viên được trang bị trên giảng đường với đòi hỏi của thị trường lao động vì thế vẫn là vấn đề cần được giải quyết.

Để tháo gỡ bài toán việc làm cho sinh viên mới tốt nghiệp, cần có sự phối hợp giữa nhà trường, doanh nghiệp và chính người học. Thực tế cho thấy, học đi đôi với hành đang mang lại hiệu quả thiết thực, giúp sinh viên có thêm kinh nghiệm và cơ hội việc làm trước khi rời giảng đường. Điển hình là chương trình hợp tác của Samsung với các trường đại học Việt Nam, được triển khai từ năm 2012. Trong 14 năm, Samsung đã tài trợ 11 phòng Lab tại 9 trường đại học, đồng thời thực hiện các hoạt động đào tạo, nghiên cứu, trao học bổng, thực tập và tuyển dụng, với tổng giá trị đầu tư gần 180 tỉ đồng.

Chương trình OJT (On-the Job Training) của Đại học FPT cũng là mô hình gắn đào tạo với thực tiễn, đưa sinh viên năm thứ ba đến doanh nghiệp học tập và làm việc trong một học kỳ. Tại đây, sinh viên trực tiếp tham gia các dự án thực tế, trong đó có những dự án quốc tế, qua đó tích lũy kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng và có cơ hội được doanh nghiệp tuyển dụng từ sớm. Việc tiếp cận môi trường làm việc ngay từ khi còn học giúp sinh viên giảm bớt bỡ ngỡ sau tốt nghiệp, đồng thời hiểu rõ hơn yêu cầu của nghề nghiệp mình lựa chọn.

Cơ hội việc làm vẫn có, nhưng để nắm bắt được, sinh viên cần chuẩn bị năng lực thực tế, hiểu rõ yêu cầu của doanh nghiệp và có kỳ vọng phù hợp với khả năng của bản thân. Cùng với những thay đổi trong đào tạo và sự đồng hành của doanh nghiệp, đó là những điều kiện cần thiết để người trẻ rút ngắn hành trình từ giảng đường đến công việc đầu tiên.