Nỗ lực hợp tác Việt – Mỹ tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh

VHO - Một dự án nhân đạo quy mô quốc tế nhằm hỗ trợ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính các liệt sĩ Việt Nam còn thiếu thông tin sẽ chính thức được triển khai từ năm 2026.

Đây là sáng kiến do Chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ, đánh dấu lần đầu tiên một chương trình nghiên cứu – hợp tác chuyên sâu về hồ sơ chiến tranh được tổ chức tại Việt Nam.

Khai mở kho “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”

Theo các số liệu thống kê chưa đầy đủ, trong các cuộc kháng chiến từ năm 1945 đến 1975, Việt Nam có gần 1,2 triệu liệt sĩ. Riêng giai đoạn 1954–1975 chiếm tỷ lệ lớn nhất, với khoảng 850.000 đến hơn 1 triệu chiến sĩ đã hy sinh trên nhiều chiến trường ở miền Nam, Lào và Campuchia.

Dù chiến tranh đã lùi xa hàng chục năm, hiện vẫn còn gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 phần mộ đã quy tập nhưng chưa xác định được danh tính — một trong những nỗi đau lớn nhất sau chiến tranh.

Sáng kiến mang tên “Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI) do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas Tech chủ trì nghiên cứu - Texas Tech University – TTU

Dự án tập trung khai thác các nguồn tư liệu lưu trữ nhằm hỗ trợ việc xác minh thông tin người mất tích và tìm kiếm vị trí mộ phần tiềm năng.

Trọng tâm của dự án là hệ thống tài liệu CDEC (Combined Document Exploitation Center) – được gọi là “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”. Đây là khối tư liệu hình thành trong chiến tranh Việt Nam giai đoạn 1954–1975, khi quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thu giữ thư từ, nhật ký, giấy tờ cá nhân của các chiến sĩ hy sinh để phục vụ phân tích tình báo.

Các tài liệu sau đó được chụp lại dưới dạng vi phim, còn bản gốc bị tiêu hủy. Sau khi chiến tranh kết thúc và hết thời hạn bảo mật, kho vi phim được đưa về Hoa Kỳ, giải mật và số hóa bởi Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson.

Hiện trung tâm lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu liên quan đến Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến lực lượng quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc.

Mỗi hồ sơ CDEC chứa nhiều dữ liệu quan trọng như tên người, đơn vị, địa điểm, thời điểm và tọa độ thu giữ tài liệu. Những thông tin này được đánh giá có giá trị đặc biệt trong việc đối chiếu, xác minh người mất tích cũng như hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Theo Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng – người sáng lập Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam, dự án được thúc đẩy bởi các nhà nghiên cứu quốc tế, trong đó có Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam, Giám đốc IPAC; Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner, Giám đốc VNCA; và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ. Nhóm nghiên cứu đã nhiều năm âm thầm phân loại, hệ thống hóa hàng trăm nghìn hồ sơ từ các bản vi phim đen trắng.

Từ năm 2023 đến 2025, các bên phối hợp giới thiệu nội dung nhiều hồ sơ lên các nền tảng truyền thông, đồng thời tìm kiếm nhân chứng lịch sử và thân nhân liệt sĩ để trao trả bản sao tư liệu.

Hơn 40 gia đình và cựu chiến binh đã tiếp nhận những hồ sơ chứa hình ảnh, bút tích và thông tin liên quan đến người thân đã hy sinh.

Dù không phải hiện vật gốc, các tài liệu này vẫn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc. Nhiều gia đình xúc động khi lần đầu nhìn thấy chữ viết, hình ảnh hoặc dấu tích cuối cùng của người thân sau hàng chục năm chờ đợi. Có trường hợp địa phương đã tổ chức lễ truy điệu như một nghi thức đón “người lính trở về”.

Hiện VNCA đang lưu giữ hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ trung bình khoảng 10 trang. Theo tính toán, nếu mỗi ngày công bố một hồ sơ thì phải mất hơn 700 năm mới có thể giới thiệu hết toàn bộ dữ liệu.

Dự án TTU-VWAI không chỉ hướng tới nhiệm vụ lịch sử mà còn mang ý nghĩa nhân đạo sâu sắc, góp phần chữa lành vết thương chiến tranh, đồng thời thúc đẩy hợp tác và hòa giải lâu dài giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.

Năm 2024, Tiến sĩ Tosha Dupras đại diện Đại học Texas Tech đã tham gia trao trả hồ sơ tại Việt Nam; đến năm 2025, Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Marc E. Knapper tiếp tục đồng hành trong hoạt động này, thể hiện cam kết hợp tác nhân văn giữa hai quốc gia.

Các nhà tổ chức cho biết dự án kêu gọi sự tham gia của cộng đồng. Những gia đình còn người thân mất tích, bất kể thuộc phía nào của cuộc chiến, đều có thể cung cấp thông tin để đối chiếu với hệ thống hồ sơ lưu trữ, qua đó mở thêm cơ hội tìm lại danh tính và nơi yên nghỉ của các liệt sĩ.

Sau hơn nửa thế kỷ kể từ ngày chiến tranh kết thúc, hành trình đưa những người lính trở về với gia đình vẫn đang tiếp diễn — bằng ký ức, bằng tư liệu và bằng nỗ lực chung của nhiều thế hệ hôm nay.