Nghề thêu Khoái Nội: “Giữ hồn” chỉ màu giữa nhịp sống hiện đại

VHO - Từ bao đời nay, người dân thôn Khoái Nội, xã Chương Dương, Hà Nội (trước đây là xã Thắng Lợi, huyện Thường Tín) luôn tự hào về nghề thêu truyền thống đã có tuổi đời hàng trăm năm. Dẫu thời cuộc đổi thay, nghề thêu thủ công vẫn được gìn giữ, tiếp tục gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt của cộng đồng nơi đây.

Tinh hoa trên từng mũi chỉ

Nghề thêu Khoái Nội đã có bề dày lịch sử ngót nghét 600 năm, gắn liền với tên tuổi của vị công thần triều Lê sơ - Lê Công Hành (tên khai sinh là Trần Quốc Khái).

Tương truyền, sau chuyến đi sứ 10 năm ròng rã tại phương Bắc, ông đã mang những tinh hoa của nghề thêu tay và làm lọng học được, về truyền dạy cho con dân vùng Quất Động, trong đó có thôn Khoái Nội (từng được gọi là Vũ Lăng). Để tưởng nhớ công ơn to lớn, người dân đã lập đền thờ ông tại Đền thờ Ngũ Xã và duy trì việc hương hỏa suốt nhiều thế kỷ.

Ở thời kỳ hưng thịnh, sản phẩm thêu tay làng Khoái Nội vang danh khắp mọi miền đất nước. Những tác phẩm thêu đạt đến độ tinh xảo đã vươn ra biển lớn, chinh phục những thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, Tây Âu… với đa dạng thể loại từ tranh phong thủy, tĩnh vật, phong cảnh quê hương cho đến chân dung truyền thần. 

Để tạo ra tác phẩm thêu hoàn mỹ, người thợ phải đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và cả sự rèn luyện miệt mài.

Chia sẻ về nỗi nhọc nhằn của nghề, chị Nguyễn Thị Định, người con sinh ra và lớn lên tại làng Khoái Nội tâm sự: “Làm nghề thêu rất tốn công sức và đòi hỏi sự tỉ mỉ cao. Người thợ thêu phải có tay nghề khéo, mắt nhìn chuẩn, lại phải biết cảm nhận cái đẹp và không ngừng sáng tạo. Có như vậy thì những bức thêu làm ra mới đẹp mắt, có sức hút và mang lại cảm giác chân thực, sống động”. 

Qua lời kể của nghệ nhân Lê Văn Nguyên, người đã gắn bó nửa cuộc đời với nghề thêu, để làm nên tác phẩm tranh thêu tay đạt đến tính “chân - thiện - mỹ”, người thợ phải trải qua quy trình vô cùng cẩn thận và tỉ mỉ. Người thợ sử dụng những chiếc khung gỗ dài khoảng 1,2m đến 1,4m, căng thật phẳng phiu mảnh lụa mềm hoặc vải cotton trắng tinh.

Việc căng vải phải dùng dây buộc thật chặt, lều đi lều lại nhiều lần sao cho bề mặt vải căng bóng như mặt trống, không lưu lại nếp nhăn. Tiếp đó là bước sang kiểu, in mẫu tranh phác thảo trên giấy lên mặt vải.

Công phu nhất là khâu chọn và pha chỉ, đây là bước quyết định linh hồn của bức tranh. Chỉ thêu ở Khoái Nội vô cùng phong phú về chất liệu, từ tơ tằm, cotton đến kim tuyến. Bên cạnh đó, người thợ phải chọn và pha chỉ vô cùng khéo léo, cẩn thận để nét thêu thật mịn màng, chân chỉ lẩn khuất. 

Khi mũi kim chạm vào mặt vải, đó là sự hội tụ của 9 kỹ thuật thêu cổ truyền từ nối đầu, lướt vặn, đâm sô, bó bạt, cho đến những kỹ năng nâng cao như sa hạt hay chăng chặn. Mỗi tiểu tiết, dù là nhỏ nhất, đều yêu cầu người thợ phải xử lý vô cùng tinh tế. Chẳng hạn để thêu bông hoa, cánh hoa phải dùng phương pháp đâm chéo, nhị hoa phải sa hạt, còn phần lá thì chăng trước, tỉa gân sau.

Với nghệ nhân Lê Văn Nguyên, người thợ thêu nếu chưa từng bị kim đâm sẽ khó cảm nhận hết những vất vả cũng như giá trị mà nghệ thuật thêu mang lại.

Hiện nay, nghề thêu Khoái Nội đã có thêm sự trợ giúp đắc lực từ máy móc để tối ưu những công đoạn đơn giản và mở rộng sản xuất các sản phẩm đa dạng.

Tuy nhiên, với những tác phẩm tranh thêu nghệ thuật đỉnh cao, đôi bàn tay tài hoa của người thợ vẫn là yếu tố độc tôn, bởi không cỗ máy nào có thể sao chép được cái hồn và chiều sâu cảm xúc trong từng đường kim, mũi chỉ.

Những trăn trở của nghề thêu trăm tuổi 

Bức tranh nghề thêu Khoái Nội rực rỡ sắc màu nhưng phía sau những khung gỗ, các nghệ nhân đang phải đối diện với muôn vàn trăn trở. Dù sở hữu bề dày lịch sử - văn hóa, làng nghề đang đứng trước thách thức sống còn, sự thiếu hụt lực lượng kế cận và đầu ra bấp bênh cho sản phẩm truyền thống. 

Trong nhịp sống hiện đại hối hả, thế hệ trẻ dần xa rời khung thêu để tìm kiếm những công việc tại các nhà máy, khu công nghiệp, nơi có thu nhập nhanh chóng. Sự thiếu hụt này không chỉ làm trống vắng các xưởng thêu mà còn tạo ra khoảng cách lớn về tay nghề.

Trong khi đó, để thêu được những tác phẩm hoàn chỉnh như thêu chân dung truyền thần, một người thợ cần dành hàng chục năm rèn luyện.

Cùng với khó khăn về nhân lực, nghệ nhân Lê Văn Nguyên cho biết thêm, khó khăn lớn nhất của những người làm nghề là tìm kiếm đầu ra. Một sản phẩm thủ công hoàn thiện là kết tinh của công sức lao động hàng tháng, có khi là cả năm trời cặm cụi bên khung thêu. Chính vì sự kỳ công ấy mà giá trị sản phẩm được đẩy lên rất cao, khiến việc tiếp cận khách hàng đại chúng trở nên vô cùng khó khăn.

Bên cạnh đó, những người thợ lành nghề đều là những bậc cao niên trong làng, gặp khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ để truyền thông, quảng bá cho làng nghề.

Để đầu ra sản phẩm ổn định hơn, ông Nguyên mong muốn chính quyền địa phương hỗ trợ đưa sản phẩm vào các không gian triển lãm, trưng bày sản phẩm gắn với phát triển du lịch trải nghiệm, qua đó giúp du khách hiểu hơn về quy trình thêu thủ công cũng như giá trị văn hóa lâu đời của nghề thêu Khoái Nội. 

Hơn nữa, thông qua các lễ hội sáng tạo, triển lãm thiết kế hay hoạt động giao lưu với nghệ nhân…, nhiều bạn trẻ sẽ có cơ hội mạnh dạn đưa họa tiết thêu truyền thống vào các sản phẩm thời trang, phụ kiện và đồ lưu niệm hiện đại.

Sự kết hợp này không chỉ góp phần làm mới hình ảnh nghề thêu mà còn mở ra cơ hội để làng nghề tiếp cận gần hơn với thị trường và xu hướng tiêu dùng hiện đại.