Khi “xài chùa” không còn vô can

VHO - Việc Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố nhiều vụ án “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” liên quan tới BH Media, Lululola Entertainment, Mây Sài Gòn, nhóm 1900 Group và Trung tâm Giọng ca để đời của ca sĩ Quang Lập không chỉ thu hút sự chú ý bởi tên tuổi các đơn vị liên quan, mà còn cho thấy một chuyển động đáng chú ý trong việc siết chặt thực thi quyền tác giả tại Việt Nam.

Trong nhiều năm, xâm phạm bản quyền trên môi trường số tồn tại như một “vùng xám”. Không ít cá nhân, doanh nghiệp sử dụng âm nhạc, hình ảnh, video hay các sản phẩm sáng tạo khác mà chưa tuân thủ đầy đủ quy định về quyền tác giả. Từ việc đăng tải lại ca khúc trên nền tảng số, sử dụng nhạc trong chương trình biểu diễn, khai thác video để thu quảng cáo đến tình trạng “reup” nội dung trên mạng xã hội, nhiều hành vi từng diễn ra phổ biến và khó kiểm soát.

Ở một mức độ nào đó, xã hội cũng từng có tâm lý xem nhẹ câu chuyện bản quyền. Khái niệm “xài chùa” xuất hiện trong nhiều lĩnh vực, từ phần mềm, phim ảnh đến âm nhạc và xuất bản điện tử. Không ít người cho rằng việc sử dụng một ca khúc hay một video trên internet là điều mặc nhiên được phép, miễn không gây tranh chấp trực tiếp.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh của kinh tế số, nội dung sáng tạo đã trở thành một loại tài sản có giá trị lớn. Các nền tảng như YouTube, TikTok hay Spotify không chỉ là nơi chia sẻ nội dung mà còn là thị trường doanh thu quảng cáo, thuê bao và khai thác thương mại rất lớn. Khi đó, câu chuyện bản quyền không còn đơn thuần là ứng xử nghề nghiệp, mà liên quan trực tiếp tới quyền lợi kinh tế của tác giả, nghệ sĩ và doanh nghiệp sáng tạo.

Điều khiến các vụ việc lần này được chú ý là nghi vấn khai thác lỗ hổng công nghệ để hưởng doanh thu từ nội dung số. Các hệ thống nhận diện bản quyền tự động vốn được thiết kế để bảo vệ chủ sở hữu tác phẩm, nhưng nếu việc đăng ký và khai thác vượt quá phạm vi được ủy quyền sẽ có nguy cơ phát sinh tranh chấp, ảnh hưởng tới chính tác giả hoặc đơn vị nắm quyền hợp pháp.

Một số vụ việc từng gây tranh luận khi nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu tác phẩm bị cảnh báo bản quyền trên chính sản phẩm của mình. Thậm chí, có thời điểm dư luận bức xúc trước việc Quốc ca Việt Nam bị nhận diện bản quyền trong một số video thể thao trên nền tảng số. Những câu chuyện đó cho thấy khoảng trống trong quản lý, xác thực quyền sở hữu và cơ chế khai thác nội dung trên môi trường mạng.

Ở góc độ rộng hơn, động thái xử lý lần này phản ánh yêu cầu ngày càng cao đối với việc bảo vệ sở hữu trí tuệ trong quá trình phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam. Một thị trường sáng tạo chuyên nghiệp khó có thể hình thành nếu tác phẩm bị khai thác tùy tiện hoặc doanh thu không đến đúng với người sáng tạo.

Âm nhạc, điện ảnh, xuất bản hay nội dung số đều cần nguồn lực đầu tư lớn. Khi quyền lợi của tác giả không được đảm bảo, động lực sáng tạo và khả năng tái đầu tư cho sản phẩm mới cũng bị ảnh hưởng. Vì vậy, bảo vệ bản quyền không chỉ là bảo vệ một cá nhân hay doanh nghiệp, mà còn là bảo vệ môi trường sáng tạo nói chung.

Đáng chú ý, cùng với việc điều tra, cơ quan chức năng cũng đề nghị các tổ chức, cá nhân liên quan chủ động chấm dứt sai phạm, kê khai và khắc phục hậu quả để được xem xét theo quy định pháp luật. Điều đó cho thấy mục tiêu không chỉ dừng ở xử lý một số vụ việc cụ thể, mà còn hướng tới việc thiết lập lại trật tự trong hoạt động khai thác bản quyền trên không gian số.

Trong bối cảnh Việt Nam tham gia nhiều hiệp định thương mại quốc tế và đặt mục tiêu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, việc tăng cường thực thi quyền tác giả được xem là bước đi tất yếu. Đây cũng là tín hiệu cho thấy hoạt động sử dụng tác phẩm trên môi trường mạng đang dần chuyển sang giai đoạn coi trọng đầy đủ hơn giá trị của lao động sáng tạo và tài sản trí tuệ.