Ebola có tỉ lệ tử vong tới 90%: Những điều cần biết để nhận diện, phòng ngừa

VHO - Bộ Y tế vừa cập nhật hướng dẫn chẩn đoán, điều trị Ebola với nhiều thay đổi quan trọng trong xác định ca nghi ngờ, xét nghiệm và kiểm soát lây nhiễm. Trong bối cảnh dịch bệnh tại một số quốc gia châu Phi diễn biến phức tạp, việc nhận biết sớm dấu hiệu và hiểu đúng về Ebola trở nên đặc biệt cần thiết.

Ebola có tỉ lệ tử vong lên tới 90%?

Ebola là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do virus Ebola (tên mới là Orthoebolavirus) gây ra, nổi tiếng với khả năng diễn tiến nhanh, gây xuất huyết nặng và suy đa tạng. Theo Bộ Y tế, tỉ lệ tử vong trung bình của bệnh khoảng 50%, song ở một số đợt dịch có thể dao động từ 25 - 90% tùy chủng virus, điều kiện y tế và thời điểm phát hiện bệnh.

Virus Ebola được phát hiện lần đầu năm 1976 trong hai đợt bùng phát gần như đồng thời tại Nam Sudan và Cộng hòa Dân chủ Congo. Đợt dịch tại Congo xảy ra gần sông Ebola nên virus được đặt tên theo địa danh này. Từ năm 1994 trở lại đây, các đợt bùng phát xuất hiện thường xuyên hơn, đặc biệt là dịch lớn tại Tây Phi giai đoạn 2014 - 2016 khiến hơn 28.600 người nhiễm và 11.325 người tử vong - được xem là đợt dịch nghiêm trọng nhất kể từ khi virus được phát hiện.

Hiện nay, giới chuyên môn ghi nhận 6 loài thuộc chi Ebolavirus gồm: Zaire, Sudan, Bundibugyo, Taï Forest, Reston và Bombali. Trong đó, Zaire ebolavirus được đánh giá nguy hiểm nhất với tỉ lệ tử vong dao động 60 - 90% và là tác nhân chính gây nhiều đợt dịch lớn ở châu Phi. Đáng chú ý, đây cũng là chủng duy nhất hiện có vaccine phòng bệnh và thuốc điều trị đặc hiệu.

Virus Ebola lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể hoặc mô của người và động vật nhiễm bệnh như dơi ăn quả, tinh tinh, khỉ đột, nhím hay linh dương rừng. Các vật dụng dính dịch tiết như chăn màn, quần áo, kim tiêm đã qua sử dụng cũng có thể trở thành nguồn lây nhiễm.

Những người có nguy cơ cao gồm nhân viên y tế chăm sóc bệnh nhân, người tiếp xúc gần với ca mắc Ebola, người săn bắt hoặc giết mổ động vật hoang dã tại vùng có dịch, người làm việc trong phòng xét nghiệm hoặc những người từng đến khu vực đang lưu hành dịch bệnh. Đặc biệt, virus có thể lây khi tiếp xúc với thi thể người tử vong do Ebola trong quá trình chăm sóc hoặc mai táng. Tuy nhiên, một hiểu lầm phổ biến là Ebola lây qua không khí. Theo y văn, virus này không lây qua không khí, nước uống hoặc thực phẩm thông thường.

Tính đến ngày 22.5, Congo ghi nhận 750 trường hợp nghi nhiễm với 177 ca tử vong; Uganda ghi nhận 2 ca xâm nhập, trong đó có 1 ca tử vong. Chủng gây bệnh được xác định là Bundibugyo. Trước diễn biến này, ngày 17.5, Tổ chức Y tế thế giới công bố đây là sự kiện y tế công cộng khẩn cấp gây quan ngại quốc tế (PHEIC).

Nhận biết, phòng ngừa và điều trị Ebola ra sao?

Theo Bộ Y tế, thời gian ủ bệnh Ebola kéo dài từ 2 - 21 ngày. Trong giai đoạn này, người nhiễm chưa có triệu chứng và chưa có khả năng lây bệnh. Tuy nhiên, khi khởi phát, bệnh thường xuất hiện đột ngột với các biểu hiện dễ nhầm lẫn cúm hoặc sốt virus thông thường như sốt cao, đau đầu dữ dội, mệt mỏi, đau mỏi cơ, đau họng, đau bụng, buồn nôn, nôn ói và tiêu chảy. Một số trường hợp có phát ban ngoài da.

Khi bệnh diễn tiến nặng, người mắc có thể xuất hiện các dấu hiệu nguy hiểm như xuất huyết nội và ngoại, nôn ra máu, chảy máu chân răng, ho ra máu, chảy máu ở vị trí tiêm truyền hoặc vết thương hở... Virus cũng có thể gây tổn thương gan, thận, hệ thần kinh khiến người bệnh lú lẫn, kích động, thậm chí rơi vào sốc và suy đa cơ quan.

Hướng dẫn mới của Bộ Y tế năm 2026 cập nhật rõ tiêu chuẩn xác định ca nghi ngờ. Theo đó, người bệnh phải sốt từ 38 độ C trở lên, kèm ít nhất một triệu chứng đặc hiệu như đau đầu, nôn hoặc tiêu chảy, đau bụng hoặc xuất huyết không rõ nguyên nhân, đồng thời có yếu tố dịch tễ trong vòng 21 ngày như đi từ vùng dịch về, tiếp xúc với người mắc Ebola hoặc động vật nghi nhiễm bệnh. Tất cả trường hợp nghi ngờ đều phải được khám tại bệnh viện, cách ly và lấy mẫu xét nghiệm, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà.

Về chẩn đoán, RT-PCR hiện được xác định là tiêu chuẩn vàng để phát hiện virus Ebola. Ngoài ra, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, đông máu, hóa sinh hoặc test nhanh kháng nguyên nhằm đánh giá mức độ tổn thương cơ quan và theo dõi diễn tiến bệnh.

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho tất cả các chủng Ebola. Với chủng Zaire ebolavirus, hai loại kháng thể đơn dòng Inmazeb và Ebanga đã được ghi nhận có hiệu quả điều trị. Phần lớn trường hợp vẫn cần điều trị hỗ trợ tích cực gồm bù nước điện giải, hạ sốt bằng Paracetamol, chống nôn, hỗ trợ hô hấp, kiểm soát co giật, truyền máu khi mất máu cấp và hồi sức trong trường hợp sốc hoặc suy đa tạng. Bộ Y tế khuyến cáo không sử dụng thuốc chống viêm không steroid như Ibuprofen hoặc Diclofenac vì có thể làm tăng nguy cơ rối loạn đông máu.

Đối với phòng bệnh, giới chuyên môn khuyến cáo tránh tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch tiết hoặc đồ dùng cá nhân của người nghi mắc bệnh; hạn chế tiếp xúc, giết mổ hoặc ăn động vật hoang dã tại khu vực có dịch; tuân thủ bảo hộ y tế khi chăm sóc bệnh nhân. Người tiếp xúc gần với ca bệnh cần được theo dõi sức khỏe trong 21 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối cùng. Phụ nữ cho con bú được khuyến cáo ngừng cho trẻ bú vì virus có thể lây qua sữa mẹ.

Theo Bộ Y tế, việc ban hành hướng dẫn mới năm 2026 không chỉ giúp nâng cao năng lực phát hiện sớm, chẩn đoán chính xác và tăng cơ hội cứu sống người bệnh, mà còn tăng mức độ an toàn cho nhân viên y tế và cộng đồng trước nguy cơ dịch bệnh nguy hiểm có thể xâm nhập.