Đằng sau cú đấm trên bục giảng

VHO - Vụ việc một nam sinh trường THPT tại Hà Nội hành hung cô giáo ngay trên bục giảng khiến dư luận bàng hoàng. Hành vi vi phạm pháp luật cần được xử lý nghiêm minh, nhưng đằng sau cú đấm là những băn khoăn về khoảng trống tâm lý học đường.

Khoảng trống trong hỗ trợ tâm lý

Những năm gần đây, vấn đề tâm lý học đường đã được quan tâm, có quy định về nhân sự và hoạt động hỗ trợ học sinh. Tuy nhiên, thiếu người có chuyên môn, cơ sở vật chất và kinh phí vẫn là những khó khăn được Bộ GD&ĐT chỉ ra khi xây dựng quy định mới về công tác tư vấn học đường.

Theo Thông tư số 20/2023/TT-BGDĐT, mỗi trường tiểu học, THCS, THPT công lập được bố trí một người làm công tác tư vấn học sinh. Trường hợp chưa bố trí được biên chế thì ký hợp đồng lao động hoặc giao giáo viên kiêm nhiệm. Quy định này chưa bảo đảm mỗi trường đều có một chuyên viên tâm lý làm việc toàn thời gian.

Thông tư số 18/2025/TT-BGDĐT về công tác tư vấn học đường và công tác xã hội trong trường học tiếp tục xác định trách nhiệm của người đứng đầu trong việc thành lập tổ hoặc bộ phận tư vấn, bố trí phòng tư vấn, phân công nhân sự chuyên trách hoặc kiêm nhiệm và tổ chức hoạt động hằng năm.

Đã có những trường đầu tư bộ phận tâm lý riêng như Nguyễn Bỉnh Khiêm – Cầu Giấy, Wellspring Hanoi hay THPT Marie Curie, TP.HCM. Đây là những địa chỉ có phòng tâm lý học đường, có chuyên viên thực hiện hoạt động tham vấn, hỗ trợ học sinh.

Tại Wellspring Hanoi, nhà trường công bố tổ chức sàng lọc sức khỏe tinh thần đầu năm học. Chuyên viên khảo sát học sinh khối 2–12 qua biểu mẫu, kết hợp trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để xác định những trường hợp cần quan tâm. Học sinh gặp khó khăn được tham vấn, hỗ trợ cá nhân.

Nhưng việc chăm sóc sức khỏe tinh thần cần trở thành hoạt động thường xuyên trong trường học, với nhân sự, thời gian và kinh phí tương ứng. Một giáo viên được giao thêm nhiệm vụ tư vấn cần được đào tạo, có điều kiện thực hiện công việc và có nơi chuyển gửi những trường hợp vượt quá khả năng hỗ trợ.

Học sinh đang ở độ tuổi phát triển tâm sinh lý với nhiều thay đổi. Bên cạnh áp lực học tập là những vướng mắc trong quan hệ gia đình, thầy cô, bạn bè. Những khó khăn ấy được phát hiện bằng cách nào, ai đánh giá và ai theo sát để hỗ trợ các em?

Trở lại vụ nam sinh hành hung cô giáo, chuyên gia tâm lý Nguyễn Viết Hiền (Giảng viên Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội) đặt vấn đề: Cùng một hình thức kỷ luật được áp dụng với một nhóm học sinh, nhưng chỉ một em thực hiện hành vi tấn công. Vì sao học sinh ấy lựa chọn bạo lực thay vì một cách ứng phó khác?

Theo chuyên gia Nguyễn Viết Hiền, cần phân biệt sự kiện khởi phát với những yếu tố nền tảng làm tăng nguy cơ xuất hiện hành vi. Một tình huống khiến học sinh cảm thấy bị phê bình, mất mặt hoặc không được tôn trọng có thể khơi gợi cảm xúc mạnh. Nhưng thông tin hiện có chưa đủ để kết luận đó là nguyên nhân dẫn đến hành vi tấn công giáo viên.

Việc tìm hiểu phải xem xét khả năng kiểm soát cảm xúc, cách học sinh diễn giải tình huống, môi trường gia đình, những trải nghiệm tích lũy và quan hệ tại trường học. Áp lực thành tích, khó khăn học tập, mâu thuẫn kéo dài hay trải nghiệm bị bắt nạt là những yếu tố cần được đánh giá, không thể suy đoán từ một đoạn video.

Chuyên gia Nguyễn Viết Hiền khẳng định, tìm hiểu nguyên nhân không phải biện minh cho hành vi bạo lực, càng không phải chuyển trách nhiệm sang người bị hại. Giáo viên có quyền được bảo vệ về thể chất, danh dự và sức khỏe tinh thần trong môi trường làm việc.

Dù với bất cứ lý do gì, hành vi hành hung giáo viên cũng không thể chấp nhận, đi ngược truyền thống “tôn sư trọng đạo”, xâm phạm sức khỏe và danh dự người thầy. Vụ việc đã vượt khỏi phạm vi kỷ luật học đường. Ngày 21.10, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP Hà Nội đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và ra lệnh tạm giam đối với nam sinh về tội “Cố ý gây thương tích”.

Can thiệp trước khi bạo lực xảy ra

Nếu tham vấn chỉ xuất hiện sau một vụ vi phạm, nhà trường đã bỏ lỡ chức năng phòng ngừa của hoạt động này. Xử lý người thực hiện hành vi bạo lực là cần thiết; đồng thời phải có cách phát hiện, đánh giá và hỗ trợ những học sinh đang gặp khó khăn trước khi xảy ra sự cố.

“Tham vấn học đường không nên chỉ được hiểu là hoạt động gặp gỡ học sinh sau khi xảy ra vi phạm, có biểu hiện bất thường hoặc gặp khủng hoảng”, chuyên gia Nguyễn Viết Hiền nhấn mạnh.

Hoạt động này cần bao gồm phòng ngừa, phát hiện sớm, đánh giá nguy cơ, hỗ trợ tâm lý và phối hợp giữa học sinh, gia đình, giáo viên cùng các dịch vụ chuyên môn khi cần thiết.

Trong trường học, học sinh cần có một không gian đủ an toàn để chia sẻ mà không sợ bị phán xét hoặc bị tiết lộ thông tin tùy tiện. Khi có mâu thuẫn với giáo viên, cảm thấy bị tổn thương, bất công hoặc mất kiểm soát cảm xúc, các em phải biết mình có thể tìm đến ai để được lắng nghe và hướng dẫn giải quyết.

Theo chuyên gia Nguyễn Viết Hiền, những thay đổi đáng kể về hành vi, xung đột lặp lại, phản ứng giận dữ khó kiểm soát, hành vi đe dọa hoặc sự suy giảm rõ rệt trong học tập và quan hệ xã hội đều là những lý do để nhà trường chủ động tìm hiểu, đánh giá nhu cầu hỗ trợ.

Giáo viên là người tiếp xúc với học sinh hằng ngày, có thể nhận thấy những thay đổi đầu tiên. Vì vậy, giáo viên cần được bồi dưỡng kiến thức tâm lý lứa tuổi, kỹ năng nhận diện dấu hiệu nguy cơ và biết chuyển thông tin đến bộ phận có chuyên môn.

“Giáo viên không phải nhà trị liệu tâm lý và không thể được kỳ vọng tự mình giải quyết mọi vấn đề của học sinh”, chuyên gia Nguyễn Viết Hiền lưu ý.

Khi xuất hiện nguy cơ cụ thể về bạo lực, nhà trường phải có quy trình phản ứng rõ ràng để bảo vệ giáo viên, học sinh và những người có mặt; đánh giá mức độ nguy cơ, huy động nguồn lực phù hợp. Trách nhiệm phòng ngừa không thể phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng ứng phó của từng giáo viên.

Cùng với tham vấn, học sinh cần được rèn luyện năng lực cảm xúc và xã hội: nhận diện cảm xúc, kiểm soát xung động, chịu đựng sự thất vọng, giải quyết xung đột, giao tiếp và tìm kiếm trợ giúp. Theo chuyên gia Nguyễn Viết Hiền, những kỹ năng này không thể hình thành sau một buổi sinh hoạt dưới cờ, mà cần được rèn luyện có hệ thống, phù hợp từng độ tuổi và củng cố trong tình huống thực tế.

Tại Trường Tiểu học Long Biên, Hà Nội, giáo viên đã được tập huấn triển khai giáo dục trí tuệ cảm xúc và sử dụng ứng dụng Vi-EQ để hỗ trợ học sinh. Những nội dung được nhà trường dự kiến đưa vào hoạt động giáo dục gồm nhận biết cảm xúc, bình tĩnh khi gặp điều chưa như mong muốn, lắng nghe và lựa chọn cách ứng xử khi có mâu thuẫn.

Lớp học không chỉ cần camera giám sát. Nhà trường cần trang bị “lớp áo giáp tâm lý” cho cả học sinh và giáo viên: kỹ năng quản trị cảm xúc, khả năng giải quyết xung đột và sự hỗ trợ chuyên môn ngay khi cần. Những can thiệp ấy phải đến trước khi một bất đồng bị giải quyết bằng nắm đấm.