Câu chuyện gia đình xứ Quảng gìn giữ nghề dệt chiếu

VHO - Tại những làng nghề dệt chiếu nổi danh xứ Quảng như Bàn Thạch, Kim Bồng, Duy Vinh, người dân vừa nỗ lực bảo vệ nghề thủ công truyền thống, vừa ra sức gìn giữ những cánh đồng lác, nguồn nguyên liệu quý giá cho nghề dệt chiếu.

 Những thảm lác xanh mướt ven sông Thu Bồn là biểu tượng của sự kiên trì, là trái tim của một nét văn hóa lâu đời, từng gắn liền với triều đình và giới quý tộc xưa; đồng thời góp phần tạo dựng sinh kế bền vững và kết nối con người với thiên nhiên, giữ gìn hồn cốt nghề truyền thống giữa dòng chảy thời gian.

 Vùng nguyên liệu cổ xưa ven sông Thu Bồn

Những cánh đồng trồng lác nằm dọc hai bờ sông Thu Bồn vừa là vùng nguyên liệu hiếm hoi còn được giữ lại cho nghề dệt chiếu, vừa là những điểm đến xanh với khung cảnh bình yên níu chân du khách. Được bao bọc bởi các nhánh sông, thổ nhưỡng vùng đất nằm ở cửa sông ven biển, thềm đất bùn lầy, phù sa màu mỡ đã ưu đãi những cánh đồng lác ở Cẩm Kim, Bàn Thạch, Duy Vinh…xanh tốt quanh năm, cho sợi dài, bền, mềm, rất phù hợp để dệt chiếu thủ công. Cây lác là nguyên liệu chính của nghề dệt chiếu, ngoài ra còn có thể làm nguyên liệu cho nghề giấy và một số nghề đan lát thủ công mỹ nghệ khác.

Nghề dệt chiếu đòi hỏi sự tỉ mỉ và gắn với kinh nghiệm truyền đời trong việc chọn lác, nhuộm màu và kết sợi đay. Những sợi lác sau khi được thu hoạch, sơ chế, nhuộm màu tự nhiên, qua bàn tay khéo léo, tài hoa của những người phụ nữ làng nghề đã trở thành những chiếc chiếu màu sắc rực rỡ, hoa văn tinh tế và kiểu dáng đa dạng như chiếu hoa, chiếu trổ, chiếu bông, chiếu nổi, chiếu trắng… Chiếu xứ Quảng mềm mại, bền chắc, nằm thoáng mát, dễ giặt giũ nên được tiêu thụ ở nhiều ngôi chợ truyền thống.

Dù là loại cây dễ trồng, không kén đất, có thể mọc ở đầm lầy, đồng ruộng, song việc canh tác và thu hoạch lác khá vất vả, khiến số hộ theo nghề ngày càng ít. Nhiều gia đình vẫn cố giữ đồng lác để chủ động nguồn nguyên liệu, đồng thời duy trì nghề truyền thống từng nổi danh xứ Đàng Trong. Qua mùa mưa bão là người trồng lác bắt đầu dọn dẹp ruộng đồng chuẩn bị vụ mới.

Ra Tết Nguyên đán, từ tháng Giêng là bắt đầu gieo trồng, mỗi năm thu hoạch hai vụ vào tháng 4-5 và tháng 7-8 Âm lịch. Một cánh đồng lác thường sẽ được thu hoạch tầm 3-4 năm, lưu gốc tách mầm lác rồi mới trồng lại được.

Bà Nguyễn Thị Ca, một nông dân ở Bàn Thạch cho biết, nhà bà còn ít diện tích ruộng, lại có thêm nghề dệt chiếu nên cố giữ nghề trồng lác để chủ động nguyên liệu, nhưng công làm lác có khi gấp 3-4 lần trồng lúa. Làm đất tơi, diệt cỏ dại trước khi cấy, rồi phải thường xuyên làm cỏ trong quá trình canh tác, canh nước để chủ động tưới tiêu…

“Ngó đơn giản vậy chứ cứ loay hoay làm cỏ, canh nước, lơ là là cỏ mọc lấn hết cả ruộng lác. Tùy theo cỏ nhiều hay ít, thường thì 20-30 ngày là dọn cỏ dại một lần, sau khi thu hoạch phải dọn sạch, làm cỏ ngay và có thể dùng trấu che phủ để hạn chế cỏ mọc, chuẩn bị cho mùa sau”, bà Ca cho biết.

Có 3 loại lác phổ biến là lác hoa trắng, lác hoa nâu và lác ba cạnh. Tại những vùng trồng lác Bàn Thạch, Duy Vinh, Cẩm Kim, người dân gọi bằng những cái tên dân dã như lác tre, lác ma, lác don, lác hến… Trong đó lác hến, lác don được dùng làm nguyên liệu dệt chiếu vì sợi dài, thon đều, khi dệt chiếu sẽ cho ra sản phẩm bền đẹp, hài hòa.

Sau khi thu hoạch, lác sẽ được phân loại rồi mang về sơ chế, phơi khô. Những cây lác từ 1,8m trở lên là hàng loại 1, được thu mua với giá 15- 16 ngàn đồng/kg để dệt chiếu cao cấp. Các cây ít đẹp hơn có thể phơi khô, se lõi, dùng làm nguyên liệu dệt các mặt hàng chiếu thường hoặc đan các sản phẩm thủ công mỹ nghệ khác.

Tiếp nối nghề dệt chiếu qua các làng nghề xứ Quảng

Những người phụ nữ ở làng nghề tham gia thu hoạch lác, nhuộm màu, dệt chiếu, đàn ông phụ trách việc chặt lác, phơi phóng, trẻ con ngoài giờ học thì phụ tước sợi… Nhiều người, từ nhỏ đã theo chân ba mẹ ra đồng gặt lác từ sáng sớm, lớn lên, lập gia đình, làm việc này việc nọ, trồng cây này cây kia, nhưng rồi vẫn gắn với nghề dệt chiếu.

Cuộc đời cứ thế quay vòng quanh những cánh đồng lác xanh rì. Mỗi người đều góp công sức, cũng là một cách để giữ vùng nguyên liệu, giữ nghề dệt chiếu, đồng thời có thêm thu nhập. Cứ thế, làng nghề dệt chiếu truyền thống xứ Quảng vẫn giữ nguyên nếp nghề, giữ đồng lác xanh như một sự tiếp nối, mở rộng không gian du lịch cho vùng quê.

Ngày nay, những cánh đồng lác ven sông không chỉ góp phần giữ nghề dệt chiếu mà còn mở ra không gian trải nghiệm. Vào mùa thu hoạch, nơi đây trở thành cung đường xanh thu hút du khách, đặc biệt là những người trẻ thích khám phá.

Chỉ mất vài phút chạy xe từ đường quốc lộ chính, đi về hướng Đông của xã Nam Phước, hoặc từ phố cổ Hội An băng qua các cây cầu, lang thang vào con đường làng, du khách đã được thỏa thích tận hưởng không gian trong lành cùng những bãi đay xanh tốt nằm dọc hai bờ hữu ngạn con sông Thu Bồn.

Khung cảnh thanh bình của những ngôi làng vùng ven di sản cùng với những cánh đồng lác xanh rì, lao xao tiếng gió khiến du khách không khỏi ngỡ ngàng, mê đắm, tưởng chừng như đang lạc vào truyện cổ tích với không gian đậm chất hoài niệm. Màu xanh đồng lác, nhịp sống làng nghề và tiếng khung dệt đều đặn đã trở thành một phần ký ức văn hóa, được gìn giữ và tiếp nối.

Các làng nghề cũng tổ chức lễ hội, trình diễn nghề dệt, giới thiệu nghệ nhân để du khách trải nghiệm, học cách làm chiếu. Nhiều tour du lịch kết nối khám phá sông nước Trà Nhiêu, làng mộc Kim Bồng, chiếu Bàn Thạch, tham quan cảnh sắc làng quê xứ Quảng đã được khai thác, góp phần tạo thêm sinh kế cho người dân, đồng thời khơi dậy niềm tự hào về nghề truyền thống và giá trị gia đình, cộng đồng, giúp họ duy trì và phát triển nghề dệt chiếu qua các thế hệ.