Nghệ thuật múa tỉnh Sơn La cần được bảo tồn và phát triển hơn nữa

VHO - Nghệ thuật múa bắt nguồn từ đời sống cộng đồng, lao động, lễ hội và tín ngưỡng của các dân tộc Tây Bắc, trong đó múa Xòe của người Thái là cội nguồn tiêu biểu và có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến bản sắc múa Sơn La ngày nay.

Từ xa xưa, múa không phải để biểu diễn trên sân khấu mà là một phần vui chơi giải trí của đời sống cộng đồng sau những ngày làm nương rẫy. Múa dân gian của người Thái hiện diện trong nhiều không gian văn hóa khác nhau, từ các lễ hội truyền thống như: Xên bản, Xên mường, hội Hoa Ban đến các nghi lễ tín ngưỡng, cầu mùa, cầu mưa, tạ ơn thần linh. Múa cũng là một phần không thể thiếu trong các sự kiện của đời sống cộng đồng như đám cưới, mừng nhà mới, mừng được mùa, những buổi sinh hoạt bản làng và giao duyên nam nữ. Bên cạnh đó, nhiều điệu múa còn tái hiện sinh động các hoạt động lao sản xuất thường ngày như trồng lúa, lên nương, hái rau, bắt cá…phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa con người với thiên nhiên và đời sống alo động.

Trước đây, nhiều nghệ sĩ, biên đạo của Sơn La đã dựa trên chất liệu dân gian của các dân tộc, chắt lọc từ cuộc sống sinh hoạt hàng ngày để sáng tạo nên các tác phẩm múa mang đậm hơi thở Tây Bắc nhưng vẫn có tính nghệ thuật cao. Vì vậy, khi bảo tồn nghệ thuật múa Sơn La, điều quan trọng nhất là giữ được “hồn cốt” của những điệu múa dân gian nguyên gốc, nơi chứa đựng ký ức, tập quán và tâm hồn của các dân tộc Tây Bắc qua nhiều thế hệ như các điệu múa: Múa nón, Múa khăn, Múa tăng bu, Múa hưn mạy, Múa chai, Múa đũa, Múa hái rau….sau này xã hội phát triển, nhu cầu con người nâng cao và biết thưởng thức cái đẹp thì các điệu múa mới ra đời như: Đám cưới, Xênh tiền, Cầu mùa, Tiếng lá gọi xuân, Được mùa bông, Được mùa, Tiếng nhạc gọi trăng, Dưới ánh bình minh, Xuống chợ, Ước vọng đời người...

Từ thực tế, một số chương trình biểu diễn hiện nay có xu hướng dàn dựng theo phong cách hiện đại, sử dụng âm nhạc phối khí mới, trang phục biểu diễn cách tân và kỹ thuật múa dân gian pha múa đương đại.

Điều này người xem cảm nhận và tiếp thu trực quan gián tiếp có sự mới mẻ, thu hút, bắt mắt người thưởng thức, nhưng đôi khi làm giảm những nét đặc trưng vốn có của các điệu múa dân gian dân tộc Thái, Mông, Dao, Khơ Mú, Mường... như ngôn ngữ động tác, nhịp điệu, đạo cụ và không gian văn hóa truyền thống được cách điệu. Bên cạnh đó, hiện nay nhiều nghệ nhân cao tuổi đang dần ít đi, trong khi lớp trẻ chưa có nhiều cơ hội học tập và kế thừa đầy đủ các giá trị nguyên gốc. 

Tuy nhiên, nếu nói nghệ thuật múa Sơn La đang mất dần đi bản sắc thì chưa hoàn toàn chính xác. Những năm gần đây, tỉnh Sơn La đã triển khai nhiều hoạt động bảo tồn như mở các lớp tập huấn hạt nhân văn nghệ quần chúng, lớp truyền dạy dân ca, dân vũ, phục dựng lễ hội truyền thống, tổ chức liên hoan Xòe Thái tỉnh Sơn La, Hội diễn nghệ thuật quần chúng, hỗ trợ các đội văn nghệ ở cơ sở về chuyên môn và gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng.

Sẽ có những cơ chế chính sách ưu đãi mới cho các đội Văn nghệ đang hoạt động, đây là những nỗ lực không ngừng của các cấp nhằm gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của 12 dân tộc trên địa bàn tỉnh.

Hiện nay, điều đáng lo không phải là sự đổi mới, mà là đổi mới nhưng đừng đánh mất đi cội nguồn. Nghệ thuật múa có thể tiếp thu hơi thở hiện đại để phù hợp với khán giả hôm nay, nhưng vẫn cần giữ được tinh thần, ngôn ngữ múa, âm nhạc, dân ca, trang phục truyền thống và các giá trị văn hóa đặc trưng của từng dân tộc.

Chỉ khi biết cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo, nghệ thuật múa Sơn La mới vừa phát triển, vừa giữ được bản sắc riêng của vùng đất Tây Bắc nói chung và tỉnh Sơn La nói riêng.

Để nghệ thuật múa Sơn La được bảo tồn và phát triển bền vững, cần lựa chọn hướng đi theo nguyên tắc "Bảo tồn để phát triển, phát triển trên nền tảng bản sắc", thay vì chạy theo xu hướng hiện đại mà chúng ta đánh mất đi giá trị truyền thống. Đây cũng là định hướng phù hợp với chiến lược phát triển văn hóa của tỉnh Sơn La và chủ trương phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới. 

Nghệ thuật múa Sơn La cần tập trung vào những hướng đi như: Lấy múa dân gian các dân tộc làm nền tảng sáng tạo; khai thác sâu chất liệu múa của các dân tộc trên địa bàn tỉnh Sơn La;

Sáng tạo tác phẩm mới nhưng vẫn giữ được ngôn ngữ động tác, âm nhạc, trang phục và tinh thần văn hóa truyền thống của dân tộc đó; nghiên cứu và sưu tầm, ghi chép, số hóa và lưu giữ các điệu múa cổ; mời nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ trước khi những giá trị nguyên gốc sẽ bị mai một; đào tạo đội ngũ kế cận, đưa múa dân gian vào trường học, câu lạc bộ văn hóa;

Phát hiện và bồi dưỡng biên đạo, diễn viên trẻ am hiểu về văn hóa dân tộc; gắn nghệ thuật múa với du lịch cộng đồng; xây dựng các chương trình biểu diễn phục vụ du khách tại các điểm du lịch cộng đồng nhưng phải mang đậm bản sắc dân tộc của vùng đó; biến các điệu múa truyền thống thành sản phẩm văn hóa đặc trưng của Sơn La;

Ứng dụng công nghệ số, quay phim, xây dựng thư viện số về múa dân gian; quảng bá trên các nền tảng số để tiếp cận giới trẻ và bạn bè Quốc tế, phù hợp với định hướng chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa; khuyến khích sáng tác các tác phẩm múa mang hơi thở đương đại, phản ánh cuộc sống mới của đồng bào các dân tộc, xây dựng nông thôn mới, bảo vệ môi trường, phát triển du lịch bền vững.

Sự đổi mới về nghệ thuật múa cần dựa trên chất liệu truyền thống, không làm mất "hồn cốt" của múa Sơn La; xây dựng thương hiệu "Nghệ thuật múa Sơn La"; tổ chức Liên hoan múa không chuyên toàn tỉnh mang dấu ấn đậm chất văn nghệ quần chúng tỉnh Sơn La. 

Nghệ thuật múa truyền thống Sơn La đang đối mặt với nguy cơ có thể bị mai một nếu không được bảo tồn, truyền dạy và phát huy một cách bài bản. Việc kết hợp giữa bảo tồn giá trị nguyên gốc với sáng tạo phù hợp thời đại là hướng đi cần thiết để nghệ thuật múa Sơn La tiếp tục phát triển bền vững.

Có thể nói nghệ thuật múa Sơn La không nên chạy theo cái mới bằng mọi giá, mà cần đổi mới trên nền tảng giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Bản sắc là gốc rễ, sáng tạo là động lực, hội nhập là mục tiêu để nghệ thuật múa Sơn La vừa giữ được hồn cốt dân tộc, vừa khẳng định vị thế trong đời sống nghệ thuật đương đại ngày nay.