Ngân vang tiếng chiêng, nhịp xoang trong lễ cầu an của đồng bào Tây Nguyên

VHO - Bắt nguồn từ truyền thuyết xa xưa về khát vọng xua đuổi dịch bệnh và cầu mong cuộc sống ấm no, lễ cầu an không chỉ là loại hình văn hóa tín ngưỡng sâu sắc của người dân Tây Nguyên mà còn lan tỏa những nét độc đáo của di sản.

Giữa không gian làng dân tộc Ba Na tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, tiếng cồng chiêng ngân dài vang lên đã mở đầu cho lễ cầu an, một nghi lễ mang đậm đời sống tín ngưỡng và thể hiện sự tôn kính sâu sắc của đồng bào Tây Nguyên đối với các bậc thần linh. 

Nghi lễ này vốn có từ xa xưa, bắt nguồn từ truyền thuyết về một trận đại dịch hoành hành trong làng thời quá khứ, vì không có thuốc chữa nên người chết rất nhiều.

Khi ấy, người dân đã lập mâm cúng thần linh cầu mong xua đuổi tà ma; từ thời điểm đó dịch bệnh chấm dứt và không còn ai tử vong. 

Kể từ đó, lễ cầu an được lưu giữ, bảo tồn và duy trì hàng năm như một phong tục tập quán lâu đời được truyền lại cho con cháu.

Theo quan niệm của đồng bào, lễ hội thường được tổ chức vào khoảng thời gian từ tháng 11 đến tháng 12 dương lịch hàng năm, đúng vào thời điểm toàn buôn làng vừa thu hoạch xong mùa màng. 

Việc tổ chức lễ cầu an mang ý nghĩa xua đuổi những điều xấu, dịch bệnh, xui xẻo và các thế lực siêu nhiên xấu ra khỏi buôn làng, đồng thời cầu cho dân làng luôn khỏe mạnh, gặp nhiều may mắn, gia đình ấm no, hạnh phúc và buôn làng luôn được bình yên.

Đây cũng là dịp để người dân gửi gắm ước mong sản xuất thuận lợi, cây trồng tươi tốt, mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ và mọi việc làm ăn phát đạt.

Để chuẩn bị cho lễ hội, trước đó già làng tổ chức cho dân trong buôn phát dọn đường đi sạch sẽ, sửa sang nhà Rông, bến nước và dọn vệ sinh các con đường quanh buôn.

Tùy vào điều kiện kinh tế, dân làng cùng nhau chuẩn bị những lễ vật hiến sinh phù hợp để dâng lên Yàng (thần linh).

Từ sớm ngày diễn ra lễ hội, tất cả các thành viên trong buôn, từ già làng, phụ nữ đến thanh thiếu niên đều tập trung trước nhà Rông để họp bàn và nhận phân công công việc. 

Mọi người cùng nhau chuẩn bị không gian hành lễ, dựng cây nêu, chuẩn bị ghè rượu cần cùng các lễ vật như thịt lợn, thịt gà và những vật dụng cần thiết để bày trí tươm tất trước sân lễ.

Khi mọi công việc chuẩn bị đã hoàn tất, mâm lễ gồm ghè rượu cần, thịt heo và thịt gà được sắp đặt trang trọng, các thầy cúng cùng già làng bước vào vị trí trung tâm chủ trì buổi lễ.

Đồng bào các dân tộc Tây Nguyên dự lễ đứng trang nghiêm xung quanh. Trong không gian linh thiêng, già làng và các chủ lễ thành tâm cúng khấn: “Ơ Yàng! Hôm nay là ngày lành tháng tốt, buôn làng Tây Nguyên chúng tôi thành tâm dâng lễ vật. Dân làng xin dâng lên chư vị thịt heo thịt gà và ché rượu cần thơm ngon, xin mời chư vị thưởng thức. Xin được thỉnh mời Yàng núi, Yàng nước, Yàng lửa… 

Cảm ơn các thần linh, tổ tiên đã luôn che chở cho buôn làng. Cầu xin các vị phù hộ cho dân làng sức khỏe, ấm no và mùa màng tươi tốt bội thu, cho con cháu mạnh khỏe, làm nương rẫy được nhiều lúa, nhiều ngô, cho buôn làng không có dịch bệnh, không có tai ương”.

Khoảnh khắc khấn nguyện giữa tiếng chiêng trầm hùng, kết hợp cùng những động tác thành kính của chủ lễ và ánh mắt hướng về thần linh của người tham dự đã tạo nên một không gian vừa trang nghiêm, linh thiêng lại vừa gần gũi. 

Ngay sau khi phần lễ cúng kết thúc, không khí trang nghiêm nhường chỗ cho không khí rộn ràng khi tất cả dân làng cùng hòa nhịp cồng chiêng và biểu diễn những vũ điệu xoang truyền thống. 

Những vòng xoang nối tiếp nhau quanh không gian lễ hội, đưa cộng đồng bước vào không khí giao hòa và đoàn kết thắm thiết.

Bà Đinh Thị Khóp, đến từ xã Tơ Tung, tỉnh Gia Lai cho biết, đối với người Ba Na, dịp cuối năm là thời điểm quan trọng để tổ chức lễ cầu an nhằm cầu mong vạn sự bình an, sức khỏe và sự phát đạt cho toàn thể bà con. 

Việc tái hiện nghi lễ tại “Ngôi nhà chung” không chỉ mang ý nghĩa cầu an thuần túy mà còn là cơ hội lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc của người Ba Na nói riêng và các dân tộc Tây Nguyên nói chung đến với người dân Thủ đô Hà Nội cũng như du khách thập phương.

Nếu tại buôn làng giữa đại ngàn, lễ cầu an là dịp để cộng đồng hướng về thần linh và thắt chặt tình đoàn kết, thì khi được tái hiện tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, nghi lễ đã trở thành nhịp cầu nối đưa di sản đến gần hơn với đời sống hiện đại.

Chính đồng bào đã trở thành những người kể câu chuyện văn hóa của dân tộc mình thông qua tiếng chiêng, điệu xoang, trang phục và các nghi thức cổ truyền. 

Sự hiện diện đồng thời của nhiều thế hệ, từ người già thực hiện nghi lễ, nghệ nhân giữ nhịp chiêng cho đến thế hệ trẻ tiếp nối điệu múa, đã chứng minh cho sự trao truyền bền bỉ, giúp các giá trị văn hóa không bị mai một mà tiếp tục sống động qua thời gian. 

Lễ cầu an không chỉ góp phần bảo tồn nét tín ngưỡng truyền thống độc đáo mà còn giáo dục thế hệ trẻ về niềm tự hào, ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình nói riêng và của cộng đồng các dân tộc Việt Nam nói chung.