Làn điệu Then vùng Việt Bắc hòa vào dòng chảy Thanh âm Việt Nam

VHO - Những làn điệu Then ở Thái Nguyên vẫn được trao truyền qua nhiều thế hệ, lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc và tìm chỗ đứng trong đời sống âm nhạc đương đại.

Hòa cùng nhịp đập của chương trình "Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống" năm 2026, những giai điệu mộc mạc cất lên từ đời sống thường nhật đang được nâng niu để kiến tạo nên Ngân hàng giai điệu và Bản đồ âm nhạc Việt Nam.

Giữa bức tranh âm thanh đa sắc màu của đất nước, làn điệu Then thâm trầm cùng tiếng đàn Tính thiêng liêng của người Tày nơi đại ngàn Thái Nguyên chính là một mảnh ghép di sản đầy sức hút.

Thái Nguyên không chỉ ghi dấu ấn trong lòng du khách bằng những đồi chè xanh mướt trải dài mà còn là vùng đất lưu giữ trọn vẹn bản sắc văn hóa Tày, nơi tiếng đàn Tính và lời ca Then vẫn bền bỉ chảy trôi qua bao thế hệ.

Trong nếp nhà sàn tại xã Đức Lương, tiếng đàn Tính vẫn đều đặn vang lên mỗi sớm chiều, hòa quyện vào nhịp sinh hoạt thường nhật để tạo nên một không gian văn hóa vừa gần gũi, vừa mang chiều sâu tâm linh tĩnh tại của núi rừng.

Gắn bó với nghệ thuật hát Then hơn 30 năm, chị Đào Thị Thoa (SN 1977) đã thẩm thấu trọn vẹn làn điệu dân ca quê hương từ những ngày còn thơ bé, bắt đầu từ âm hưởng dìu dắt, thiết tha trong lời hát truyền dạy của cha mẹ.

"Thuở tôi còn bé, vào những đêm đông ngồi bên bếp lửa bập bùng, tôi tỉ mẩn lắng nghe bố mẹ hát, rồi ngày qua ngày, nghe nhiều thành quen và dần thuộc lòng từng câu từng chữ, làn điệu đó cứ thế ngấm vào tâm hồn mình lúc nào không hay nữa", chị Thoa tâm sự.

Tuy nhiên, khi lớn lên, trực tiếp cầm đàn và học cách giữ nhịp, chị Thoa mới thấu hiểu hết sự tinh tế cùng những đòi hỏi khắt khe của bộ môn nghệ thuật mang đậm dấu ấn tâm linh này.

Theo chị, cái khó của hát Then không nằm ở việc thuộc lời ca, mà đòi hỏi kỹ thuật giữ hơi dài, cách luyến láy thâm trầm và sự chính xác tuyệt đối của nhịp điệu khi thể hiện.

"Không phải cứ thuộc lời là có thể hát được đâu, muốn câu Then tròn trịa, người hát phải làm chủ được nhịp đàn, bởi tiếng đàn và giọng hát là hai thực thể hòa quyện, nếu lệch nhịp, hồn cốt của câu hát, bài ca sẽ rời rạc”, chị Thoa nói.

Để tạo nên sự hòa quyện hoàn hảo đó, cây đàn Tính giữ vai trò là hồn cốt, là sợi dây kết nối linh thiêng giữa con người với thế giới tâm linh và cõi đất trời.

Công đoạn chế tác đàn Tính đòi hỏi sự tỉ mỉ đặc biệt với ba bộ phận chính gồm: bầu đàn, cần đàn và ba dây đàn tạo nên âm sắc đặc trưng.

Bầu đàn làm từ quả bầu khô già tròn đều, vỏ không lồi lõm, có kích thước từ 15 - 25cm kết hợp cùng mặt đàn xẻ từ gỗ ngô đồng với độ dày tiêu chuẩn chỉ khoảng 3mm.

Trên mặt gỗ ngô đồng, người thợ thủ công khoét 2 lỗ thoát âm hình hoa thị tinh xảo giúp âm thanh phát ra cộng hưởng và vang xa hơn hẳn so với kiểu khoét lỗ phía sau bầu đàn truyền thống.

Cần đàn chế tác từ gỗ dâu hoặc gỗ thừng mục đòi hỏi phải thật thẳng và dài, một đầu xuyên qua bầu đàn, đầu còn lại uốn cong nghệ thuật hình lưỡi liềm, đầu rồng hoặc hình đầu phượng.

Dây đàn xưa làm từ tơ xe nay được thay thế bằng dây nilon để gia tăng độ bền cùng âm vang, trong khi mặt cần đàn được mài trơn nhẵn giúp nghệ nhân dễ dàng thao tác luyến láy phức tạp.

Tiếng đàn không chỉ là nhạc cụ dẫn nhịp đơn thuần mà còn phản ánh trọn vẹn thế giới quan cùng tâm hồn phong phú của người Tày, đòi hỏi người học phải có sự thấu cảm sâu sắc từ bên trong tâm khảm.

Khác với Quan họ Bắc Ninh là loại hình văn hóa mang tính chất giao duyên, cởi mở giữa các liền anh, liền chị trong không gian hội hè sân đình, hát Then lại mang tính tâm linh, là tiếng lòng giao đãi thiêng liêng giữa con người với cõi đất trời.

Hiện nay, việc truyền dạy Then vẫn chủ yếu diễn ra theo phương thức truyền khẩu, thực hành trực tiếp tại gia đình và cộng đồng trong không gian sinh hoạt địa phương.

Chính sự thiếu vắng hệ thống giáo trình hay ký âm chuyên biệt khiến việc tiếp cận loại hình này trở nên khó khăn, nhất là đối với thế hệ trẻ vốn đang bị cuốn vào nhịp sống công nghiệp hiện đại.

“Giới trẻ giờ đây thường có xu hướng lập nghiệp xa xứ, mải mê với vòng xoáy mưu sinh tại các khu công nghiệp, doanh nghiệp tư nhân nơi phố thị, thậm chí là định cư ở đó, đó đó, ít có điều kiện gần gũi với loại hình này", chị Thoa chia sẻ thêm.

Để nuôi dưỡng và lan tỏa những làn điệu dân gian quý báu trước nhịp sống hiện đại, việc mở rộng không gian thực hành văn hóa trên các nền tảng số đang trở thành một định hướng quan trọng.

Trên nền tảng ấy, ba cấu phần Đố vui, Cảm nhận và Sáng tạo từ chương trình "Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống" năm 2026 chính là "làn gió mới" mở ra phương thức tương tác nghệ thuật hiện đại cho giới trẻ.

Thông điệp mỗi người một giai điệu khuyến khích công chúng sử dụng tiếng đàn, lời ca Then làm chất liệu sáng tạo số, đưa di sản vượt ra khỏi phạm vi bản làng để chạm tới hàng triệu triệu trái tim người yêu văn hóa.

Những sản phẩm xuất sắc được thu thập sẽ trở thành nguồn tài nguyên ban đầu quan trọng, mở ra tiềm năng lớn cho việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa từ chất liệu truyền thống.

Sự đồng điệu giữa chiến lược tầm vóc và tình yêu di sản giản dị chính là bệ phóng cho những nỗ lực lặng lẽ của các nghệ nhân dân gian nơi núi rừng Thái Nguyên.

Giữa những ồn ã của đời sống đương đại, trong những căn nhà sàn giản dị ở Phúc Lương, chị Thoa vẫn kiên trì ôm đàn cất giọng, giữ cho làn điệu Then đều đặn len lỏi qua từng nếp nhà.

Sự kiên trì lặng lẽ ấy khi được tiếp sức bởi một hành trình văn hóa rộng lớn sẽ tạo nên sức sống mới giúp làn điệu cổ truyền vượt qua những ranh giới thời gian.

“Tôi còn hát được ngày nào thì còn giữ ngày đó. Sau này, nếu con cháu có tâm muốn học, vẫn còn người truyền dạy để làn điệu này không bị lãng quên”, chị Thoa nói thêm.

Giữa nhịp sống đương đại, những giai điệu Then mộc mạc nơi bản làng vẫn ngân vang như một điểm tựa tinh thần thiêng liêng, làm giàu thêm bản sắc văn hóa trong dòng chảy âm nhạc của dân tộc.