“Kho tri thức sống” của buôn làng Cơ Tu

VHO - Chơi thành thạo hơn 20 loại nhạc cụ dân tộc, dựng nhà gươl, tạc tượng gỗ và kiên trì hòa giải chuyện buôn làng, già làng C’lâu Nhím (78 tuổi, xã Đông Giang, TP Đà Nẵng) được bà con xem như “kho tri thức sống”. Lặng lẽ và bền bỉ, ông đang góp phần gìn giữ, truyền nối những giá trị văn hóa Cơ Tu giữa đời sống hôm nay.

Người nghệ sĩ đa tài nơi đại ngàn

Ở xã Đông Giang, già làng C’lâu Nhím (hay còn gọi là Cơ Lâu Nhiếm) không chỉ được biết đến là người có uy tín, mà còn là người am hiểu sâu sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Với ông, văn hóa không phải để trưng bày, mà là phần hồn cần được gìn giữ trong đời sống hằng ngày. Bởi vậy, từ âm nhạc, điêu khắc đến kiến trúc nhà ở, lĩnh vực nào ông cũng dành thời gian tìm hiểu, gìn giữ và truyền dạy.

Năm 2019, ông giành giải ba tại Trại sáng tác điêu khắc tượng gỗ người Cơ Tu do UBND huyện Hòa Vang (cũ) tổ chức, với tác phẩm “Bắn nỏ” tái hiện hình ảnh quen thuộc trong đời sống sinh hoạt của đồng bào. Ngôi nhà gươl do chính tay ông thiết kế, dựng lên, mang đậm dấu ấn truyền thống, với cột cái ở trung tâm, ván thưng nguyên tấm bao quanh. Đây vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng, vừa là không gian lưu giữ ký ức văn hóa. Mỗi khi có khách đến thăm, ông lại đưa vào nhà gươl, kể chuyện về phong tục, tập quán của người Cơ Tu.

Trong các hoạt động cộng đồng, ông đóng vai trò như một “công trình sư”, trực tiếp hướng dẫn thanh niên dựng nhà gươl, nhà dài, cây nêu… theo đúng lối xưa. Còn trong mắt bà con, ông chính là “cuốn từ điển sống” của buôn làng; mỗi khi gặp điều chưa rõ, từ lễ nghi đến cách dựng nhà, người dân lại tìm đến để hỏi.

Cùng các nghệ nhân và người dân, ông góp sức phục dựng nhà sàn, nhà dài, nhà gươl, cây nêu… theo nguyên bản tại Làng văn hóa truyền thống Cơ Tu ở Đông Giang. Sau mỗi công trình, ông tiếp tục hoàn thiện không gian bằng những bức tượng, phù điêu gỗ do chính tay mình chế tác, tạo nên một tổng thể đậm bản sắc.

Trong các lễ hội, hình ảnh già C’lâu Nhím luôn là điểm nhấn. Với chiếc khèn, tiếng trống và những âm thanh đặc trưng của núi rừng, ông vừa biểu diễn vừa tham gia dàn dựng, được bà con ví như “tổng đạo diễn” của hội làng.

Ông còn chơi thành thạo hơn 20 loại nhạc cụ và tự tay chế tác nhiều loại trống, đàn truyền thống. Trong căn nhà gươl của gia đình, những nhạc cụ cùng vật dụng đan lát được treo trang trọng như một “bảo tàng nhỏ” của văn hóa Cơ Tu. “Trước đây tôi làm để dùng trong gia đình. Nay phát triển du lịch cộng đồng, những thứ này lại phục vụ lễ hội. Tôi mừng vì văn hóa dân tộc mình được quan tâm, không còn lo bị mai một”, ông chia sẻ.

“Cầu nối” của buôn làng

Trong mắt nhiều người Cơ Tu, già làng C’lâu Nhím là biểu tượng của sự cống hiến bền bỉ qua cả thời chiến lẫn thời bình. Sinh ra trong gia đình có truyền thống cách mạng, từ năm 12 tuổi, ông theo cha hoạt động tại chiến trường Tây Giang, sau đó tham gia lực lượng thông tin phục vụ kháng chiến. “Những năm tháng đó gian khổ lắm, nhiều người đã ngã xuống, nhưng ai cũng một lòng vì Tổ quốc, vì độc lập tự do”, ông nhớ lại. Khoảnh khắc nghe tin chiến thắng, với ông, vẫn là ký ức không thể nào quên.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông trở về quê, đảm nhận nhiều công việc như cán bộ ngành điện ảnh, cán bộ thôn, Trưởng ban giám sát hòa giải, người có uy tín tại địa phương... Hơn 50 năm đứng trong hàng ngũ của Đảng, ông luôn giữ vai trò nêu gương, là chỗ dựa tinh thần để bà con tin tưởng, noi theo. Không chỉ tham gia tổ hòa giải, ông còn trở thành “cánh tay nối dài” của lực lượng Công an xã trong tuyên truyền, vận động người dân chấp hành chủ trương, chính sách, pháp luật.

Theo ông, mâu thuẫn trong cộng đồng chủ yếu xuất phát từ tranh chấp đất đai, tài sản. Mỗi khi xảy ra vụ việc, ông đều trực tiếp đến tận nơi, kiên trì giải thích, tháo gỡ từ gốc để giữ gìn sự đoàn kết. Trong quá trình triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, ông cùng lực lượng Công an xã đi từng nhà vận động người dân hiểu và đồng thuận. “Khi bà con hiểu đúng thì sẽ ủng hộ, mình nói phải đi cùng với làm thì họ mới tin”, ông chia sẻ.

Ở cái tuổi nhiều người đã nghỉ ngơi bên con cháu, già C’lâu Nhím vẫn đều đặn đi từng nhà, vận động bà con làm ăn, cho trẻ đến trường, từng bước xóa bỏ hủ tục. Gia đình ông cũng là tấm gương trong phát triển kinh tế với gần 6ha rừng keo, ao cá và đàn gà, thu nhập mỗi năm gần 100 triệu đồng. Cả 7 người con của ông đều được ăn học đến nơi đến chốn và trở về công tác tại địa phương. Với ông, tri thức là con đường bền vững nhất để buôn làng phát triển.

Bên cạnh đó, ông còn đi đầu trong việc hiến đất làm đường, vận động học sinh đến trường. Từ chỗ còn tình trạng bỏ học, đến nay hầu hết trẻ em trong thôn đều được đến lớp đầy đủ. Với những đóng góp bền bỉ, ông được trao nhiều bằng khen, giấy khen, đặc biệt là Huân chương Kháng chiến hạng Ba.

Già C’lâu Nhím không nói nhiều về việc giữ văn hóa, cũng không nghĩ mình đang làm điều gì lớn lao. Ngày này qua ngày khác, ông vẫn đi, vẫn làm, vẫn giữ từng nếp sống của buôn làng. Chính từ sự lặng lẽ ấy, văn hóa Cơ Tu không chỉ được gìn giữ mà vẫn đang hiện diện, bền bỉ trong đời sống hôm nay.