Đề nghị bổ sung chính sách phát triển văn hóa đọc trên môi trường số

VHO - Đại biểu Quốc hội Nguyễn Hoàng Tùng đề nghị bổ sung chính sách phát triển văn hóa đọc trên môi trường số, nhất là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới và hải đảo.

Sáng 5.8, Quốc hội thảo luận ở Tổ về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi); dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Đặt nền móng cho sự phát triển của xuất bản số

Góp ý dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) cho rằng, lần sửa đổi này cần làm rõ nét hơn các quy định về xuất bản số trong bối cảnh công nghệ số ngày càng tác động mạnh mẽ đến đời sống xã hội và phương thức tiếp cận thông tin của người dân.

Theo đại biểu, tốc độ phát triển của xuất bản số trong những năm tới sẽ rất nhanh, có thể tạo ra những thay đổi căn bản đối với hoạt động xuất bản.

Vì vậy, dự thảo Luật cần thiết kế được những nguyên tắc, định hướng và chính sách đủ sức đặt nền móng cho sự phát triển của xuất bản số, tạo cơ sở để tiếp tục hoàn thiện trong quá trình tổ chức thực hiện.

Đồng tình với yêu cầu này, đại biểu Nguyễn Hoàng Tùng (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) đánh giá dự thảo Luật đã thể hiện tư duy quản lý mới khi xác định xuất bản không chỉ là hoạt động văn hóa, tư tưởng mà còn là ngành kinh tế – công nghệ, một bộ phận của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia; đồng thời bước đầu thể chế hóa yêu cầu chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản.

Đối với chính sách của Nhà nước về hoạt động xuất bản, đại biểu đề nghị bổ sung chính sách phát triển văn hóa đọc trên môi trường số, nhất là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới và hải đảo.

Theo đại biểu, khó khăn hiện nay không chỉ nằm ở việc thiếu sách mà còn ở khoảng cách tiếp cận tri thức số giữa các vùng, miền.

Do đó, bên cạnh chính sách đặt hàng xuất bản phẩm, cần có cơ chế hỗ trợ phát triển thư viện số, tủ sách số dùng chung, xuất bản phẩm điện tử và sách song ngữ, trong đó có sách bằng tiếng dân tộc thiểu số. Đây là giải pháp lâu dài nhằm thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức và góp phần xây dựng xã hội học tập.

Về liên kết trong hoạt động xuất bản và hệ sinh thái xuất bản, đại biểu Nguyễn Hoàng Tùng đề nghị thể hiện rõ hơn định hướng phát triển hệ sinh thái xuất bản số, khuyến khích kết nối giữa nhà xuất bản, thư viện, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng số; thúc đẩy chia sẻ dữ liệu, phát triển hạ tầng số dùng chung và gia tăng giá trị của xuất bản phẩm trong toàn bộ chuỗi sáng tạo, phân phối và khai thác. 

Đại biểu cho rằng, quy định rõ những nội dung này sẽ tạo nền tảng pháp lý để ngành xuất bản phát triển bền vững, thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số và sự thay đổi nhanh chóng trong thói quen tiếp cận tri thức của người dân.

Quy định cụ thể hơn về việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản

Quan tâm đến quy định yêu cầu công khai sự tham gia của trí tuệ nhân tạo trong quá trình tạo lập xuất bản phẩm, đại biểu Nguyễn Hoàng Tùng cho rằng đây là quy định mới, thể hiện tư duy quản lý tiến bộ và phù hợp với xu hướng phát triển.

Tuy nhiên, các khái niệm như xuất bản phẩm “được tạo lập chủ yếu bằng hệ thống trí tuệ nhân tạo” hoặc AI tham gia ở mức độ “ảnh hưởng đến nội dung cốt lõi” vẫn chưa có tiêu chí cụ thể.

Đại biểu đề nghị quy định rõ ngay trong Luật hoặc giao Chính phủ xác định tiêu chí nhận diện mức độ tham gia của AI, phân biệt giữa trường hợp AI chỉ hỗ trợ kỹ thuật với trường hợp AI trực tiếp tham gia tạo lập nội dung.

Quy định rõ ràng sẽ bảo đảm tính minh bạch, thống nhất trong áp dụng pháp luật, đồng thời tạo thuận lợi cho nhà xuất bản và cơ quan quản lý khi tổ chức thực hiện.

Cùng quan điểm, đại biểu Ngô Sỹ Cường (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long), đánh giá cao việc dự thảo Luật kịp thời tiếp cận xu hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xuất bản. Tuy nhiên, cơ quan chủ trì soạn thảo cần phối hợp với cơ quan chuyên môn để xác định rõ tiêu chí kỹ thuật về mức độ AI ảnh hưởng đến nội dung cốt lõi, bảo đảm tính khả thi trong công tác hậu kiểm.

Đại biểu đề nghị quy định cụ thể hơn về việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, bảo đảm minh bạch nguồn dữ liệu, xác định trách nhiệm pháp lý đối với nội dung do AI hỗ trợ tạo lập, bảo vệ quyền tác giả và phòng, chống thông tin sai lệch.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục rà soát để bảo đảm các quy định của Luật Xuất bản thống nhất với pháp luật về dữ liệu, giao dịch điện tử, chuyển đổi số, sở hữu trí tuệ, an ninh mạng và an toàn thông tin mạng.

Theo đại biểu Ngô Sỹ Cường, dự thảo Luật cũng cần bổ sung nguyên tắc chuyển đổi số toàn diện trong các khâu biên tập, thẩm định, cấp phép, lưu chiểu, phát hành, thống kê và quản lý bản quyền; đồng thời xây dựng cơ chế phát hiện, xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số và quy định trách nhiệm của nền tảng trung gian trong việc gỡ bỏ nội dung vi phạm.

Hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành trong phòng, chống xuất bản phẩm lậu 

Từ thực tiễn quản lý tại địa phương biên giới, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn), đề nghị bổ sung quy định về quản lý hoạt động phát hành xuất bản phẩm trên môi trường số; làm rõ trách nhiệm của nền tảng số, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và đơn vị cung cấp dịch vụ trong kiểm soát hoạt động kinh doanh xuất bản phẩm.

Đại biểu phân tích, nhiều giao dịch mua bán xuất bản phẩm hiện được thực hiện qua tài khoản cá nhân, tài khoản ảo hoặc giữa người tiêu dùng trong nước với tổ chức, cá nhân ở nước ngoài.

Việc thanh toán, vận chuyển đều thông qua nền tảng số và đơn vị chuyển phát, không đi qua các cơ sở phát hành đã đăng ký tại địa phương, gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý.

Đặc biệt, việc phát hiện và xử lý hành vi phát hành xuất bản phẩm giả, xuất bản phẩm lậu, không rõ nguồn gốc hoặc có nội dung vi phạm trên môi trường mạng đang liên quan đến nhiều cơ quan quản lý khác nhau.

Trong khi đó, cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan còn hạn chế. Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định trách nhiệm của các nền tảng số, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và đơn vị cung cấp dịch vụ trong việc lưu trữ, cung cấp thông tin khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành kiểm tra; đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý về văn hóa, công an, công thương, khoa học và công nghệ.

Về phân cấp quản lý nhà nước trong lĩnh vực xuất bản, in và phát hành, đại biểu Nguyễn Đặng Ân đề nghị cân nhắc kỹ năng lực thực tế của chính quyền cấp xã.

Với số lượng biên chế hạn chế và phải quản lý nhiều lĩnh vực, cấp xã khó có thể thực hiện những nhiệm vụ mang tính chuyên ngành, kỹ thuật cao, nhất là đối với xuất bản phẩm trên môi trường số.

Theo đại biểu, chính quyền cấp xã nên được giao trách nhiệm tuyên truyền, phổ biến pháp luật, nắm bắt địa bàn, tiếp nhận thông tin, kiểm tra ban đầu và thông báo cho cơ quan chuyên môn cấp tỉnh xử lý hành vi vi phạm. Những nhiệm vụ chuyên sâu hơn cần tiếp tục thuộc thẩm quyền của cơ quan chuyên môn cấp tỉnh.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân cũng đề nghị hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành trong phòng, chống xuất bản phẩm lậu và xuất bản phẩm nhập khẩu trái phép. Tại địa bàn biên giới, các đối tượng thường chia nhỏ hàng hóa, vận chuyển qua đường chuyển phát nhanh, xe khách, xe tải, hàng xách tay hoặc lồng ghép với các loại hàng hóa khác, gây khó khăn cho việc phát hiện và xử lý.

Do đó, dự thảo Luật cần làm rõ trách nhiệm phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa Hải quan, Bộ đội Biên phòng, Công an, lực lượng quản lý thị trường và các cơ quan liên quan, qua đó nâng cao hiệu quả đấu tranh với hành vi buôn bán, vận chuyển và phát hành xuất bản phẩm không hợp pháp.

Các đại biểu cho rằng, Luật sửa đổi cần kiến tạo được hành lang pháp lý vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển xuất bản số, vừa bảo đảm quản lý chặt chẽ nội dung, bảo vệ quyền tác giả và quyền lợi của người tiếp cận xuất bản phẩm.

Những quy định liên quan đến trí tuệ nhân tạo, nền tảng số và trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan cần được thiết kế cụ thể, rõ ràng, đáp ứng yêu cầu quản lý ngành xuất bản trong kỷ nguyên số.