Xây dựng văn hóa trên môi trường số là nhiệm vụ chiến lược

VHO - Trong bối cảnh không gian mạng ngày càng xuất hiện nhiều thách thức từ thông tin sai lệch, nội dung độc hại đến những hành vi phản văn hóa, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Phan Tâm nhấn mạnh yêu cầu về xây dựng hệ sinh thái thông tin điện tử an toàn, lành mạnh, sáng tạo và tôn trọng các giá trị văn hóa Việt Nam.

 Đây cũng là định hướng trọng tâm được đặt ra tại Hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm 2026, định hướng hoạt động 6 tháng cuối năm của lĩnh vực thông tin điện tử, vừa diễn ra do Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (PTTH&TTĐT) tổ chức.

Sự biến tướng, dịch chuyển của các hành vi vi phạm

Theo Phó Cục trưởng Cục PTTH&TTĐT Nguyễn Thị Thanh Huyền, 6 tháng đầu năm cho thấy bước chuyển trọng tâm của lĩnh vực thông tin điện tử từ hoàn thiện khuôn khổ pháp lý sang tổ chức thực thi đồng bộ, hiệu quả các quy định mới trong thực tiễn. Đặc biệt việc thực hiện triển khai Nghị định số 147/2024/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng đã góp phần nâng cao chất lượng quản lý, thúc đẩy sự phát triển của các mạng xã hội trong nước theo hướng chuyên biệt hóa, đa dịch vụ và tăng cường trách nhiệm của các chủ thể tham gia môi trường mạng.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng cho thấy một số nội dung cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện như quản lý các nền tảng số có tính năng cho phép người sử dụng tạo lập và phát hành nội dung số quy mô lớn; trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới; công tác bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng và yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với ứng dụng công nghệ trong quản lý nhà nước… Một trong những hạn chế cần được giải quyết hiện nay là nhận thức và mức độ tuân thủ pháp luật của một số tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân còn hạn chế. Việc chưa thực sự nắm vững các quy định pháp luật về quản lý nội dung đã dẫn đến tình trạng cung cấp thông tin thiếu kiểm soát, đôi khi vi phạm quy định.

Đi sâu vào thực tế, Phó Giám đốc Sở VHTT Hà Nội Nguyễn Thị Mai Hương nhận định, không gian mạng giờ đây được coi như “môi trường sống” thứ hai của người dân. Đây còn được coi là hạ tầng quan trọng phục vụ phát triển kinh tế số, xã hội số và công dân số. Thế nhưng, điều đáng lo ngại là tốc độ phát triển của môi trường số dường như đang vượt xa các phương thức quản lý truyền thống. Tình trạng “báo hóa” trên các trang thông tin điện tử tổng hợp đã giảm nhưng lại xuất hiện dưới các hình thức mới, thông qua các fanpage, hội, nhóm cộng đồng, kênh TikTok, YouTube hoặc những tài khoản cá nhân có lượng người theo dõi lớn… Một số chủ đề bị các kênh này lợi dụng để khai thác dưới góc độ giật gân nhằm thu hút tương tác và doanh thu quảng cáo.

“Điều đáng lo ngại là sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm xuất hiện nhiều hình thức vi phạm mới như deepfake, giả mạo hình ảnh, giọng nói của lãnh đạo cơ quan nhà nước hoặc người nổi tiếng nhằm phát tán thông tin sai lệch, lừa đảo”, bà Hương thông tin.

Quản lý đi đôi với kiến tạo không gian phát triển

Cần nhìn nhận rằng, lĩnh vực thông tin điện tử đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thay đổi mang tính căn bản. Nếu trước đây trọng tâm là quản lý nội dung thông tin thì hiện nay đang chuyển dần sang quản lý hệ sinh thái số, dữ liệu, thuật toán và các tác động xã hội do công nghệ tạo ra.

Trước những tồn tại trong lĩnh vực thông tin điện tử, phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Thứ trưởng Phan Tâm khẳng định phải đổi mới mạnh mẽ tư duy quản lý nhà nước; không thể quản lý lĩnh vực thông tin điện tử bằng tư duy của ngày hôm qua đối với những công nghệ của ngày mai. Theo đó, Thứ trưởng nhấn mạnh phải đổi mới tư duy theo hướng lấy pháp luật làm nền tảng, lấy công nghệ làm công cụ và lấy đối thoại, đồng hành làm phương thức quản lý; chuyển từ tư duy quản lý từng nội dung riêng lẻ sang tư duy quản trị toàn bộ hệ sinh thái số. Quản lý phải hướng tới phát triển; phát triển phải đặt trên nền tảng pháp luật, đạo đức xã hội và các giá trị văn hóa Việt Nam.

Cụ thể, Thứ trưởng cho biết, lực lượng truyền thông xã hội, các nhà sáng tạo nội dung số và người có ảnh hưởng trên mạng đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình dư luận và lan tỏa thông tin. Vấn đề đặt ra là cần sớm định danh rõ vị thế của lực lượng này trong hệ sinh thái truyền thông quốc gia. Đồng thời, phải phát huy vai trò phối hợp giữa cơ quan báo chí, nền tảng số, doanh nghiệp công nghệ, KOLs, MCN và các nhà sáng tạo nội dung trong lan tỏa các giá trị tốt đẹp về đất nước, con người và văn hóa Việt Nam. Xây dựng văn hóa trên môi trường số cần được xác định là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài của quốc gia.

Trong bối cảnh các nền tảng xuyên biên giới tiếp tục chi phối mạnh mẽ dòng chảy thông tin, yêu cầu đặt ra là phải quản lý quyết liệt, thống nhất và hiệu quả hơn. Việc quản lý cần bảo đảm nguyên tắc thượng tôn pháp luật, đồng thời không hạn chế quyền tiếp cận thông tin chính đáng của người dân. Mục tiêu xử lý không chỉ dừng ở việc ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm mà phải hướng tới xây dựng môi trường số minh bạch. Trong đó, các nền tảng xuyên biên giới thực hiện đầy đủ trách nhiệm tương đương các mạng xã hội trong nước, đồng hành với cơ quan quản lý trong lan tỏa thông tin tích cực và tạo giá trị cho cộng đồng.

Đối với thúc đẩy phát triển các nền tảng số, mạng xã hội trong nước, Thứ trưởng Phan Tâm yêu cầu việc xây dựng và phát triển các nền tảng nội địa cần được định hướng theo tiêu chí tuân thủ pháp luật, đáp ứng nhu cầu, thị hiếu người dùng Việt Nam và góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa tốt đẹp. Đây cũng là cách tiếp cận cụ thể hóa quan điểm “vừa xây, vừa chống”: Chủ động xây dựng hệ sinh thái nội dung sạch, hấp dẫn, giàu chiều sâu văn hóa; kiên quyết xử lý, loại bỏ các nội dung độc hại, phản cảm, đi ngược lại chuẩn mực xã hội.

Đề cập đến sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, Thứ trưởng cho rằng, công tác quản lý phải luôn đi trước một bước thông qua việc hoàn thiện khung pháp lý và chủ động phát triển công nghệ để kiểm soát các rủi ro do chính công nghệ tạo ra. Bên cạnh đó, việc bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số, đặc biệt là trẻ em, cần được đặt ở vị trí ưu tiên hàng đầu.