Nơi niềm tin tìm được chỗ đứng

VHO - Trong thời đại hôm nay, có lẽ sứ mệnh quan trọng nhất của báo chí không chỉ là đưa thông tin đến công chúng mà còn là giữ cho ngọn lửa niềm tin không bị lụi tắt giữa những cơn gió ngược của thời cuộc. Bởi một xã hội có thể thiếu nhiều thứ, nhưng không thể thiếu niềm tin.

Có những buổi sáng, thành phố thức dậy trong tiếng còi xe quen thuộc, trong những dòng người hối hả xuôi ngược trên các con đường, trong nhịp chuyển động không ngừng nghỉ của một xã hội đang tăng tốc từng ngày.

Trên tay nhiều người, đã thành thói quen, là chiếc điện thoại sáng màn hình. Tin tức hiện lên liên tục. Một vụ việc vừa xảy ra ở đâu đó. Một đoạn video đang gây tranh cãi. Một câu chuyện khiến người ta xúc động. Một thông tin khiến dư luận phẫn nộ. Chỉ trong vài phút lướt ngón tay, người ta có thể đi qua đủ mọi cung bậc cảm xúc của đời sống.

Có một điều khá lạ. Chưa bao giờ con người được tiếp cận nhiều thông tin như hiện nay, nhưng cũng chưa bao giờ cảm giác hoài nghi lại hiện hữu rõ rệt đến thế. Giữa vô vàn tiếng nói, không phải lúc nào người ta cũng biết nên tin vào đâu. Giữa những dòng trạng thái được chia sẻ với tốc độ chóng mặt, không phải lúc nào sự thật cũng là thứ đến trước. Có những câu chuyện được tung hô buổi sáng rồi bị bóc trần vào buổi chiều. Có những con người hôm qua còn được xem là hình mẫu thì hôm nay đã trở thành tâm điểm của những thất vọng. Có những thông tin vừa xuất hiện đã được hàng nghìn người bình luận, phán xét, kết luận, trong khi bản thân sự việc vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Người ta thường nói nhiều về cuộc khủng hoảng thông tin. Nhưng có lẽ điều đáng lo ngại hơn là cuộc khủng hoảng niềm tin đang âm thầm diễn ra phía sau những lớp sóng dữ dội của thông tin ấy.

Niềm tin vốn là thứ vô hình nhưng lại quyết định rất nhiều điều hữu hình trong đời sống xã hội. Một xã hội chỉ có thể vận hành lành mạnh khi con người còn tin vào nhau, tin vào những giá trị tốt đẹp, tin vào công lý, vào sự tử tế và vào những chuẩn mực chung. Khi niềm tin suy giảm, mọi thứ dường như đều trở nên mong manh hơn. Người ta nghi ngờ động cơ của những việc làm tốt. Người ta dè dặt trước những lời kêu gọi sẻ chia. Người ta dễ dàng phủ nhận những nỗ lực tích cực chỉ bởi một vài hiện tượng tiêu cực xuất hiện đâu đó.

Có lẽ đó là một trong những hệ lụy đáng suy ngẫm nhất của thời đại mạng xã hội. Chưa bao giờ những điều tiêu cực lại có cơ hội lan truyền mạnh mẽ đến vậy. Một vụ việc gây bức xúc có thể phủ kín không gian mạng suốt nhiều ngày. Một phát ngôn lệch chuẩn có thể thu hút sự chú ý nhiều hơn hàng trăm câu chuyện tử tế. Những điều bất thường luôn có khả năng tạo ra sức hút lớn hơn những điều bình thường. Bởi vậy, đôi khi chỉ cần nhìn vào dòng chảy thông tin trên các nền tảng số, người ta có cảm giác như xã hội đang ngập tràn những điều đáng thất vọng.

Nhưng cuộc sống thực tế không hoàn toàn như thế.

Ngoài kia, mỗi ngày vẫn có hàng triệu con người đang âm thầm làm công việc của mình với tất cả trách nhiệm và lòng tự trọng. Vẫn có những người thầy tận tụy với học trò ở những vùng đất xa xôi. Vẫn có những bác sĩ thức trắng đêm để giành giật sự sống cho bệnh nhân. Vẫn có những chiến sĩ nơi biên cương, hải đảo, những công nhân trên công trường, những người lao động bình dị đang góp phần tạo nên sự vận hành bình thường của xã hội.

Họ không tạo ra những cơn bão dư luận. Họ không trở thành những hiện tượng mạng. Họ không xuất hiện với những tiêu đề giật gân. Nhưng chính họ mới là phần nền vững chắc của đời sống. Vấn đề là trong một thế giới mà sự chú ý trở thành thứ tài nguyên quý giá nhất, những giá trị bền bỉ ấy đôi khi bị che khuất bởi những ồn ào nhất thời.

Đó cũng chính là lúc vai trò của báo chí trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Từ khi ra đời đến nay, báo chí chưa bao giờ chỉ làm nhiệm vụ đưa tin. Nếu chỉ để biết điều gì đang xảy ra, ngày nay mạng xã hội thậm chí còn nhanh hơn báo chí rất nhiều lần. Chỉ vài phút sau khi một sự kiện xuất hiện, hình ảnh, video, bình luận đã tràn ngập khắp các nền tảng. Tốc độ ấy là điều mà báo chí khó có thể cạnh tranh theo cách truyền thống.

Nhưng báo chí chưa bao giờ được sinh ra để chạy đua với tốc độ đơn thuần. Giá trị cốt lõi của báo chí nằm ở một nơi khác. Đó là khả năng kiểm chứng thông tin giữa vô vàn thông tin chưa được kiểm chứng. Đó là khả năng bóc tách bản chất vấn đề giữa lớp vỏ cảm xúc và định kiến. Đó là khả năng cung cấp cho công chúng không chỉ dữ kiện mà còn là bối cảnh, chiều sâu và góc nhìn để hiểu đúng bản chất của sự việc.

Một xã hội có thể chấp nhận những khác biệt về quan điểm, nhưng không thể vận hành trên nền tảng của những thông tin sai lệch. Một xã hội có thể tranh luận rất quyết liệt, nhưng không thể đưa ra những quyết định đúng đắn nếu thiếu những dữ kiện đáng tin cậy. Trong ý nghĩa đó, báo chí chính thống không đơn thuần là một kênh thông tin. Báo chí là một thiết chế xã hội có chức năng gìn giữ sự thật và bảo vệ niềm tin công chúng đối với sự thật.

Nhiều năm qua, không ít người đặt câu hỏi liệu báo chí có đang mất dần vị thế trước sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội hay không? Câu hỏi ấy không phải không có cơ sở. Công chúng đang thay đổi cách tiếp nhận thông tin. Các nền tảng số đang chiếm lĩnh thời gian và sự chú ý của người dùng. Thị phần quảng cáo dịch chuyển. Những thói quen đọc báo truyền thống cũng đang thay đổi nhanh chóng. Nhưng nhìn từ một góc độ khác, chính sự cạnh tranh ấy lại đang tạo ra cơ hội để báo chí nhận diện rõ hơn giá trị riêng của mình.

Trong một môi trường mà bất cứ ai cũng có thể trở thành người phát tán thông tin, điều làm nên sự khác biệt không còn là khả năng đưa tin nhanh nhất mà là khả năng đưa tin đáng tin cậy nhất. Trong một môi trường mà cảm xúc thường được ưu tiên hơn lý trí, giá trị của sự cẩn trọng càng trở nên quan trọng. Trong một môi trường mà những thuật toán liên tục đẩy các nội dung gây tranh cãi lên cao, nhu cầu về những thông tin khách quan, cân bằng và có trách nhiệm lại càng trở nên cấp thiết.

Nếu mạng xã hội tạo ra một đại dương thông tin thì báo chí phải trở thành ngọn hải đăng giúp công chúng định hướng giữa đại dương ấy. Nếu mạng xã hội cung cấp vô số tiếng nói thì báo chí phải trở thành tiếng nói có khả năng xác tín. Nếu mạng xã hội thường chạy theo những gì đang được quan tâm thì báo chí phải giúp xã hội quan tâm đến những điều thực sự quan trọng.

Đó là cuộc cạnh tranh không phải về tốc độ mà về độ tin cậy. Không phải về sự ồn ào mà về chiều sâu. Không phải về khả năng thu hút đám đông nhất thời mà về khả năng kiến tạo những giá trị bền vững. Và xét đến cùng, điều làm nên sức mạnh lâu dài của báo chí không nằm ở những con số lượt xem hay lượt chia sẻ. Sức mạnh ấy nằm ở khả năng nuôi dưỡng niềm tin xã hội.

Một bài báo điều tra góp phần làm sáng tỏ một vụ việc tiêu cực là một hành động kiến tạo niềm tin. Một tuyến bài phản ánh những bất cập để thúc đẩy chính sách thay đổi là một hành động kiến tạo niềm tin. Một câu chuyện đẹp về những con người tử tế được lan tỏa đến cộng đồng cũng là một hành động kiến tạo niềm tin. Mỗi lần báo chí đứng về phía sự thật, bảo vệ những điều đúng đắn và cổ vũ những giá trị nhân văn, mỗi lần như thế niềm tin xã hội lại được bồi đắp thêm một phần.

Bởi vậy, trong thời đại hôm nay, có lẽ sứ mệnh quan trọng nhất của báo chí không chỉ là đưa thông tin đến công chúng mà còn là giữ cho ngọn lửa niềm tin không bị lụi tắt giữa những cơn gió ngược của thời cuộc. Bởi một xã hội có thể thiếu nhiều thứ, nhưng không thể thiếu niềm tin. Và một nền báo chí chân chính, suy cho cùng, chính là một trong những nơi cuối cùng để niềm tin ấy tìm được chỗ đứng vững vàng của mình.