Mở lối cho sách Việt vào thị trường tỉ dân

VHO - Sau nhiều thập niên giao lưu văn hóa, số lượng tác phẩm văn học Việt Nam được dịch và phát hành tại Trung Quốc vẫn chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ. Đằng sau những hợp đồng bản quyền đầu tiên là câu chuyện dài về dịch thuật, quảng bá, bản quyền và những nỗ lực mở đường để văn chương Việt tìm chỗ đứng trên thị trường xuất bản lớn bậc nhất châu Á.

 Những khoảng trống trên kệ sách

Dù có nhiều điểm tương đồng về lịch sử và văn hóa, sự hiện diện của văn học Việt Nam tại Trung Quốc vẫn khá khiêm tốn. Trong gần 60 năm, từ 1949-2006, chỉ khoảng 150 đầu sách văn học Việt Nam được dịch và xuất bản tại Trung Quốc. Trong số đó có những tác phẩm quen thuộc như Truyện Kiều, Số đỏ, Chí Phèo... Tính trung bình, mỗi năm chưa đến hai đầu sách Việt đến được với độc giả nước này.

Không ít tác phẩm từng được xuất bản trước đây đến nay cũng không còn xuất hiện trên thị trường nước bạn. Phần lớn được thực hiện theo hình thức trao đổi hoặc tặng phẩm trong khuôn khổ các chương trình hợp tác giữa hai chính phủ, chưa hình thành được một thị trường bản quyền thực sự.

Thực trạng ấy cũng là điều được nhiều đại biểu nhắc tới tại chương trình Giao lưu Bản quyền sách Việt - Trung năm 2026 tổ chức vừa qua tại Trụ sở Hội Nhà văn TP.HCM. Phát biểu tại sự kiện, nhà văn Trịnh Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn TP cho rằng, hội nhập quốc tế là một trong những hướng đi quan trọng của văn học đương đại. Quá trình giao lưu, tiếp biến và quảng bá văn chương giữa các quốc gia không chỉ mở rộng không gian sáng tạo mà còn góp phần khẳng định bản sắc dân tộc trong đời sống văn hóa toàn cầu.

Từ khoảng trống trên thị trường xuất bản Trung Quốc, nhiều đơn vị làm sách tư nhân đã lựa chọn cách tự mở đường cho sách Việt. Một trong những người tiên phong là dịch giả Nguyễn Lệ Chi, Giám đốc Chibooks.

Nhớ lại hơn 30 năm đi lại, giảng dạy và giao lưu văn hóa giữa hai nước, bà Nguyễn Lệ Chi cho biết, vào những năm 1990, khi Internet còn chưa phổ biến, việc trao đổi thông tin chủ yếu diễn ra qua thư từ nên hiểu biết về đất nước, con người của nhau còn nhiều hạn chế. Không ít câu hỏi ngây ngô, thậm chí sai lệch của bạn bè Trung Quốc về Việt Nam đã khiến bà trăn trở về cách giới thiệu hình ảnh đất nước mình ra bên ngoài. Từ những trải nghiệm đó, bà mong muốn đưa tới độc giả Trung Quốc một cái nhìn đầy đủ hơn về con người và văn hóa Việt Nam; từ lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nghĩa tình đến những giá trị văn hóa đặc sắc của từng vùng miền. Theo bà, sự thấu hiểu về văn hóa chính là nền tảng để các dân tộc tăng cường hợp tác và xây dựng quan hệ bền vững.

Năm 2006, bà Nguyễn Lệ Chi tự mang sách sang Trung Quốc theo đường tiểu ngạch để tổ chức triển lãm sách Việt Nam đầu tiên tại Hội chợ Trung Quốc Expo ở Nam Ninh. Gian hàng khi đó khá nhỏ, nằm giữa các khu trưng bày hàng thủ công mỹ nghệ và thực phẩm. Dù vậy, toàn bộ số sách mang theo đều được bán hết. Kết quả ấy trở thành dấu mốc đầu tiên cho hành trình đưa sách Việt đến với thị trường tỉ dân bằng con đường chính ngạch.

Bản quyền mở lối

Sau gần hai thập niên theo đuổi mục tiêu đưa tác giả Việt và sách Việt ra thế giới, Chibooks đã chuyển từ những hoạt động quảng bá đơn lẻ sang các phương thức tiếp cận bài bản hơn. Bên cạnh việc đưa sách lên các sàn thương mại điện tử phục vụ sinh viên tại những trường đại học Trung Quốc có đào tạo tiếng Việt, năm 2023, Chibooks trở thành đại diện duy nhất tại Việt Nam của trang web Dịch vụ thương mại bản quyền Trung Quốc - ASEAN, dự án trọng điểm của Tập đoàn Xuất bản Truyền thông Quảng Tây.

Từ nền tảng hợp tác này, những giao dịch bản quyền đầu tiên bắt đầu được hiện thực hóa. Năm 2024, hai tác phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa Việt là Người Hà Nội chuyện ăn chuyện uống một thời của tác giả Vũ Thế Long và Vắt qua những ngàn mây của tác giả Đỗ Quang Tuấn Hoàng được Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật Quảng Tây mua bản quyền. Đến tháng 11.2025, cả hai chính thức phát hành tại Trung Quốc.

Đáng chú ý, Người Hà Nội chuyện ăn chuyện uống một thời được bình chọn là tác phẩm Đông Nam Á có sức ảnh hưởng nhất năm 2025. Đây là một trong số rất ít tác phẩm Việt Nam tạo được tiếng vang đáng kể tại thị trường Trung Quốc kể từ sau thành công của Dế mèn phiêu lưu ký.

Đà kết nối tiếp tục được mở rộng trong giai đoạn 2025-2026 khi Chibooks nhận được sự ủy thác của nhiều nhà văn như Trịnh Bích Ngân, Hồ Anh Thái, Nguyễn Nhật Ánh để thực hiện dịch thuật và giới thiệu tác phẩm tới độc giả Trung Quốc.

Tại chương trình giao lưu bản quyền, một thông tin đáng chú ý được công bố là tiểu thuyết Thế giới xô lệch của nhà văn Trịnh Bích Ngân đã hoàn tất bản dịch tiếng Trung và được một nhà xuất bản Trung Quốc đồng ý mua bản quyền. Hợp đồng hiện đang trong giai đoạn hoàn thiện để có thể phát hành vào năm 2027.

Song song với hoạt động chuyển nhượng bản quyền, nhiều mô hình hợp tác xuất bản mới cũng đang được triển khai. Tiêu biểu là cuốn Ngôn ngữ trong thể thao Việt - Hán, do Chibooks và Nhà xuất bản Giáo dục Quảng Tây phối hợp thực hiện với sự tham gia của chuyên gia hai nước. Xuất bản vào tháng 7.2025, cuốn sách hiện đã được đưa vào giảng dạy tại các trường thể thao của Việt Nam và Trung Quốc. Trong khi đó, các tác phẩm như Ngàn năm trà Việt, Về Huế ăn cơm, Việt Nam ăn mặc thong dong cũng đang được dịch thuật để tiếp tục tiếp cận thị trường này.

Nút thắt mang tên dịch thuật

Dù đã có những chuyển động tích cực, hành trình đưa văn học Việt Nam ra thế giới nói chung và đến với độc giả Trung Quốc nói riêng vẫn đối mặt nhiều thách thức.

Từ thực tế đó, Chibooks đã phối hợp với Tổng Lãnh sự quán Trung Quốc tại TP.HCM và Hội Nhà văn TP.HCM tổ chức Cuộc thi dịch Văn học Việt - Trung, Trung - Việt mùa 1 và mùa 2 từ năm 2025. Hoạt động này tạo môi trường học thuật để sinh viên hai nước dịch qua lại các tác phẩm văn học, đồng thời góp phần phát hiện những gương mặt dịch giả trẻ.

Đánh giá cao sáng kiến này, ông Từ Châu, Phó Tổng Lãnh sự Trung Quốc tại TP.HCM cho rằng, sách là phương tiện quan trọng truyền tải văn minh, còn hợp tác bản quyền là cầu nối của giao lưu văn hóa. Những năm qua, Tổng Lãnh sự quán Trung Quốc tại TP.HCM đã phối hợp với Chibooks trao tặng hơn 16.000 cuốn sách Trung Quốc bản tiếng Việt cho 17 trường học khu vực phía Nam, mời nhiều nhà văn Trung Quốc đến giao lưu và tổ chức các cuộc thi dịch thuật trực tuyến nhằm thúc đẩy giao lưu nhân văn giữa hai nước.

Ông cho biết thời gian tới, các bên sẽ tiếp tục thúc đẩy cơ chế trao đổi bản quyền theo hướng thực chất hơn, nâng cao hiệu quả truyền bá liên văn hóa và mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực như xuất bản số, khoa học công nghệ trên nền tảng hợp tác Trung Quốc - ASEAN.

Chuẩn bị cho những bước đi dài hạn trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh, dịch giả Nguyễn Lệ Chi thông tin, Chibooks sẽ phối hợp với Hội đồng Văn học dịch thuộc Hội Nhà văn TP.HCM tổ chức hội thảo Dịch thuật văn học trước thách thức của phần mềm công nghệ số, cùng nhiều workshop chuyên sâu nhằm nâng cao năng lực và trách nhiệm nghề nghiệp của đội ngũ dịch giả.

Khi nút thắt dịch thuật từng bước được tháo gỡ và các cơ chế hợp tác bản quyền ngày càng hoàn thiện, cơ hội để nhiều tác phẩm văn học, văn hóa Việt Nam hiện diện trên các kệ sách quốc tế cũng trở nên rõ nét hơn.