Cần chính sách mạnh hơn để phát triển xuất bản phẩm phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

VHO - Đại biểu Quốc hội Cà Thị Thắm đề nghị có chính sách mạnh hơn để phát triển xuất bản phẩm phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhất là các xuất bản phẩm về tiếng nói, chữ viết, lịch sử, văn hóa, phong tục, tập quán và tri thức truyền thống.

Phát triển xuất bản phẩm phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Phát biểu góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, tại phiên thảo luận của Quốc hội chiều 9.8, đại biểu Cà Thị Thắm (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) cơ bản tán thành với sự cần thiết sửa đổi Luật theo Tờ trình của Chính phủ và đề nghị tiếp tục hoàn thiện một số nội dung.

Về thông tin ghi trên xuất bản phẩm, đại biểu cho rằng cần hoàn thiện quy định tại khoản 14 Điều 1 của dự thảo sửa đổi Điều 27, phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo đại biểu, 4 nguyên tắc về ghi thông tin trên xuất bản phẩm tại khoản 1 Điều 27 chưa bao quát đầy đủ yêu cầu quản lý đối với xuất bản phẩm được tạo lập, biên tập, dịch thuật hoặc hoàn thiện có sự hỗ trợ của AI. Do đó, đề nghị bổ sung nguyên tắc minh bạch về việc sử dụng AI trong quá trình tạo lập, biên tập, dịch thuật và hoàn thiện xuất bản phẩm, nhất là trường hợp AI tham gia đáng kể vào việc tạo nội dung.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ trách nhiệm của nhà xuất bản và các chủ thể liên quan trong kiểm tra, thẩm định và chịu trách nhiệm đối với nội dung xuất bản phẩm có sử dụng AI, không để xảy ra tình trạng đẩy trách nhiệm cho công nghệ khi xuất bản phẩm có sai sót.

Đối với xuất bản phẩm liên quan đến lịch sử, văn hóa, tiếng nói, chữ viết, phong tục, tập quán và tri thức truyền thống của các dân tộc thiểu số, cần có cơ chế kiểm tra, thẩm định phù hợp nhằm bảo đảm tính chính xác, tôn trọng bản sắc văn hóa, tránh AI tạo ra hoặc phóng đại thông tin sai lệch.

Đại biểu đề nghị giao Chính phủ hoặc cơ quan có thẩm quyền quy định chi tiết về mức độ, phương thức công khai việc sử dụng AI, trách nhiệm kiểm tra, xác minh và xử lý sai sót; đồng thời có cơ chế khuyến khích ứng dụng AI phục vụ số hóa, bảo tồn và phổ biến các giá trị văn hóa, ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Về khái niệm “cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm”, đại biểu Cà Thị Thắm cho rằng việc bổ sung quy định này là cần thiết, phù hợp với xu hướng chuyển dịch hoạt động phát hành xuất bản phẩm sang môi trường số.

Tuy nhiên, khái niệm cần tiếp tục được rà soát, làm rõ nội hàm và mối quan hệ pháp lý với các chủ thể đã được quy định trong pháp luật hiện hành, nhất là pháp luật về thương mại điện tử, giao dịch điện tử, an ninh mạng và các quy định liên quan.

Đại biểu đề nghị làm rõ mối quan hệ pháp lý giữa nền tảng thương mại điện tử, cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian và cơ sở phát hành xuất bản phẩm, tránh chồng lấn về chủ thể và trách nhiệm.

Đồng thời, nghiên cứu cơ chế tiếp nhận thông báo, xác minh, xử lý, phối hợp gỡ bỏ hoặc ngăn chặn việc phát hành xuất bản phẩm vi phạm pháp luật trên nền tảng số, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Đại biểu Cà Thị Thắm cũng đề nghị có chính sách mạnh hơn để phát triển xuất bản phẩm phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhất là các xuất bản phẩm về tiếng nói, chữ viết, lịch sử, văn hóa, phong tục, tập quán và tri thức truyền thống.

Theo đại biểu, sách về tiếng nói, chữ viết góp phần giữ gìn ngôn ngữ; sách về lịch sử, phong tục, tập quán giúp thế hệ trẻ hiểu về cội nguồn. Việc ghi chép, số hóa và sản xuất tri thức dân gian góp phần lưu trữ các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng. Nếu không được ghi chép, số hóa và xuất bản kịp thời, nhiều tri thức có nguy cơ mai một, thất truyền.

Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu chính sách Nhà nước hỗ trợ kinh phí hoặc đặt hàng xuất bản đối với các xuất bản phẩm có giá trị về tiếng nói, chữ viết và văn hóa dân tộc thiểu số; ưu tiên số hóa tài liệu, tư liệu, sách quý và tri thức truyền thống có nguy cơ mai một; xây dựng cơ sở dữ liệu để người dân, học sinh và các nhà nghiên cứu thuận lợi tiếp cận.

Đồng thời, khuyến khích ứng dụng công nghệ số và AI trong dịch thuật, số hóa và phổ biến tri thức, nhất là đối với những ngôn ngữ dân tộc thiểu số; kiểm chứng nội dung, bảo vệ quyền của cộng đồng và tôn trọng bản sắc văn hóa, tránh làm sai lệch hoặc thương mại hóa không phù hợp với giá trị văn hóa truyền thống.

Hoàn thiện quy định về xuất bản phẩm điện tử

Góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, đại biểu Đoàn Hùng Vũ (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) cho rằng, dự thảo đã thể chế hóa chủ trương, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản; đồng thời chú trọng ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản.

Để tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật, đại biểu Đoàn Hùng Vũ góp ý một số nội dung liên quan đến xuất bản phẩm điện tử.

Theo đại biểu, tại Điều 4, cần tiếp tục rà soát, giải thích từ ngữ để làm rõ ranh giới pháp lý giữa xuất bản phẩm điện tử và nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng. Hai loại nội dung này có nhiều điểm tương đồng về hình thức và phương thức phổ biến, trong khi quy trình và trách nhiệm pháp lý lại khác nhau.

Nếu không xác định rõ tiêu chí nhận diện, có thể dẫn đến tình trạng bỏ lọt những nội dung thực chất mang tính chất xuất bản nhưng né tránh các yêu cầu về biên tập, xuất bản, lưu chiểu và xác định trách nhiệm.

Đại biểu Đoàn Hùng Vũ cho rằng, khác với xuất bản phẩm truyền thống, xuất bản phẩm điện tử có khả năng sao chép, chỉnh sửa, lan truyền nhanh, có thể được cung cấp trên nhiều nền tảng và có yếu tố xuyên biên giới. Do đó, nếu chỉ quản lý tại thời điểm cấp phép xuất bản hoặc phát hành ban đầu thì chưa đủ để bảo đảm hiệu quả quản lý.

Từ đó, đại biểu đề nghị dự thảo Luật bổ sung nguyên tắc bảo đảm khả năng xác định bản xuất bản phẩm đã được xuất bản, thời điểm phát hành, tính toàn vẹn của nội dung và trách nhiệm đối với những thay đổi trong quá trình cung cấp, phát hành, xuất bản; đồng thời giao Chính phủ quy định cụ thể về phương thức, kỹ thuật, tiêu chuẩn dữ liệu và cơ chế quản lý phù hợp với sự phát triển của công nghệ.

Về bảo vệ quyền tác giả, đại biểu Đoàn Hùng Vũ nhận định, xuất bản phẩm điện tử rất dễ bị sao chép, bẻ khóa, phát tán trái phép. Vì vậy, cần giao Chính phủ quy định cụ thể hơn về các biện pháp bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số như mã hóa, quản lý quyền truy cập, nhận diện bản sao trái phép, gỡ bỏ nội dung vi phạm và chế tài đối với hành vi phát tán bản sao bất hợp pháp.

Liên quan đến nộp lưu chiểu đối với xuất bản phẩm điện tử, đại biểu Đoàn Hùng Vũ cho biết, tại Điều 28, dự thảo quy định xuất bản phẩm điện tử phải nộp tệp điện tử thông qua hệ thống lưu chiểu điện tử. Tuy nhiên, nếu chỉ yêu cầu nộp tệp điện tử mà không quy định rõ định dạng, tiêu chuẩn dữ liệu, mã định danh, thông tin phiên bản, chữ ký số, dấu thời gian, quyền truy cập, bảo mật và trách nhiệm cập nhật khi có thay đổi thì lưu chiểu điện tử khó trở thành công cụ quản lý hiệu quả.

Cơ quan quản lý có thể không xác định được đâu là bản gốc được phê duyệt, đâu là bản đang phát hành, đâu là bản đã bị chỉnh sửa. Điều này gây khó khăn trong xử lý tranh chấp, vi phạm nội dung, vi phạm bản quyền hoặc yêu cầu thu hồi, gỡ bỏ.

Đại biểu đề nghị bổ sung quy định về tiêu chuẩn và quy trình nộp lưu chiểu điện tử theo hướng chặt chẽ hơn. Cụ thể, xuất bản phẩm điện tử khi nộp lưu chiểu cần kèm theo bộ dữ liệu đặc tả thống nhất, gồm tên xuất bản phẩm, tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, nhà xuất bản, quyết định xuất bản, thời điểm phát hành, định dạng tệp, mã định danh, số phiên bản và phạm vi phát hành.

Bản nộp lưu chiểu cần được xác định bằng chữ ký số hoặc phương thức xác thực điện tử phù hợp, gắn với dấu thời gian để xác định rõ thời điểm nộp; đồng thời áp dụng giải pháp kỹ thuật nhằm bảo đảm tính toàn vẹn của tệp điện tử.