Động lực để thư viện kiến tạo và lan tỏa tri thức

VHO - Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ cùng những thay đổi trong nhu cầu tiếp cận thông tin đang đặt thư viện trước yêu cầu đổi mới. Chuyển đổi số vì thế đã trở thành yêu cầu để thư viện thích ứng với đời sống hiện đại, tiếp tục phát huy vai trò lan tỏa tri thức và xây dựng văn hóa đọc.

 Những rào cản cần tháo gỡ

Thời gian qua, hoạt động chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện ở nước ta đã đạt một số kết quả tích cực. Nhiều thư viện đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu, số hóa tài liệu, phát triển thư viện số và các dịch vụ trực tuyến, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận tri thức của người dân. Cùng với đó, không gian thư viện cũng từng bước được đổi mới theo hướng hiện đại, thân thiện, phù hợp hơn với nhu cầu học tập, nghiên cứu và giải trí của nhiều đối tượng.

Những chuyển biến này đang tạo nền tảng để các thư viện tiếp tục đổi mới hoạt động. Tuy nhiên, để chuyển đổi số thực sự đi vào chiều sâu và phát huy hiệu quả, vẫn còn nhiều vấn đề cần được quan tâm, tháo gỡ.

Theo Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL) Đoàn Quỳnh Dung, nhận thức là yếu tố cốt lõi trong quá trình chuyển đổi của thư viện. Nhận thức chưa đầy đủ về tầm quan trọng của chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện dẫn đến việc triển khai chưa thực sự hiệu quả. Thực tế, vẫn còn một số cấp lãnh đạo, quản lý chưa coi trọng chuyển đổi số trong thư viện, còn tồn tại quan điểm đây “chưa phải vấn đề cấp thiết”, “không phải lĩnh vực thiết yếu”; cùng với đó là tâm lý ngại thay đổi của một bộ phận nhân sự.

Trong khi đó, sự bùng nổ của các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới và sức cạnh tranh từ không gian mạng, nơi nhiều luồng thông tin và giá trị cùng tồn tại, đang làm thay đổi thói quen, nhu cầu và phương thức thụ hưởng văn hóa đọc của người dân. Điều này đòi hỏi thư viện phải chuyển mình để giữ vững vai trò là điểm tựa văn hóa, cung cấp nguồn thông tin chuẩn mực, đã qua kiểm chứng; đồng thời thay đổi cách thức cung cấp dịch vụ nhằm đáp ứng nhu cầu tiếp cận thông tin nhanh chóng, đa dạng của người sử dụng trong kỷ nguyên số.

Một khó khăn khác được chỉ ra là cơ sở vật chất và hạ tầng công nghệ vẫn đang là thách thức lớn đối với các thư viện. Cơ sở vật chất của nhiều thư viện, đặc biệt là hệ thống thư viện công cộng, thư viện trường học, chưa bảo đảm điều kiện theo quy định của pháp luật về thư viện. Trang thiết bị còn hạn chế, chủ yếu vẫn theo tiêu chí, tiêu chuẩn của thư viện truyền thống. Trong khi đó, đầu tư cho chuyển đổi số là đầu tư cho sự thay đổi toàn diện phương thức vận hành, đặc biệt về kết cấu hạ tầng công nghệ, giải pháp kỹ thuật số và phát triển dữ liệu số, do đó đòi hỏi nguồn lực lớn.

Phát triển năng lực số

Trước những khó khăn đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đang mở ra nhiều cơ hội cho ngành thư viện trong quá trình chuyển mình. Nghị quyết xác định chuyển đổi số là một trong những đột phá chiến lược của ngành văn hóa. Đối với ngành thư viện và những người làm công tác phát triển văn hóa đọc, đây vừa là định hướng quan trọng, vừa mở ra không gian phát triển mới.

Bà Đoàn Quỳnh Dung nêu rõ, ngành thư viện cần nhận diện một số yêu cầu trọng tâm khi triển khai Nghị quyết. Trước hết, cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức về vai trò của thư viện trong xây dựng môi trường văn hóa tại cơ sở cho người dân. Cùng với đó là đổi mới tư duy quản trị, tạo chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức của mọi thành viên trong hệ thống; chuẩn bị tâm lý, điều kiện và kỹ năng cần thiết để chuyển từ tư duy quản lý kho sách sang tư duy phục vụ người đọc, kiến tạo thư viện mở và những không gian đọc linh hoạt, thân thiện với mọi lứa tuổi.

Đồng thời, các thư viện cần chủ động xây dựng dự án, chương trình đầu tư nhằm hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông tin, thư viện số, nguồn lực thông tin số và dữ liệu số đồng bộ trong cùng hệ thống, bảo đảm yêu cầu kết nối, lưu trữ, xử lý dữ liệu, thông tin. Trên cơ sở các yêu cầu, tiêu chuẩn về quản lý, cung cấp sản phẩm và dịch vụ thư viện trên môi trường số, cần đánh giá lại hệ thống dịch vụ; xác định những dịch vụ có tính chiến lược; ưu tiên các dịch vụ có khả năng liên kết, liên thông cao; xây dựng chính sách và lộ trình chuyển đổi số, liên thông thư viện theo từng giai đoạn, phù hợp với tình hình thực tế của đơn vị.

Bà Đoàn Quỳnh Dung cho biết thêm, với nguyên tắc lấy người dùng làm trung tâm, các thư viện cần phát triển mạnh ứng dụng trên thiết bị di động thông minh để cung cấp dịch vụ, tạo khả năng truy cập nguồn tài nguyên thông tin của thư viện mọi lúc, mọi nơi. Cùng với đó là xây dựng dữ liệu mở để người dân, cộng đồng, doanh nghiệp, thư viện cộng đồng, thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng cùng tham gia, góp phần hình thành hệ sinh thái dữ liệu mở về thư viện và mạng thông tin thư viện quốc gia, phục vụ xây dựng thành phố thông minh và xã hội học tập.

Đặc biệt, về phát triển năng lực số cho cán bộ thư viện, TS Nguyễn Văn Thiên và ThS Lê Thị Thúy Hiền (Khoa Thông tin, Thư viện - Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) nhấn mạnh, một trong những yêu cầu quan trọng là phát triển năng lực số theo nghĩa rộng. Năng lực này không dừng ở khả năng sử dụng công nghệ mà còn bao gồm hiểu biết về môi trường số, khả năng làm việc với dữ liệu, sử dụng các công cụ tìm kiếm, phân tích và hỗ trợ người dùng khai thác thông tin trên các nền tảng khác nhau.

Trong bối cảnh các công cụ trí tuệ nhân tạo và hệ thống tìm kiếm ngày càng phổ biến, cán bộ thư viện ngoài khả năng sử dụng còn phải hiểu cách thức các công cụ này vận hành để có thể hướng dẫn, định hướng người dùng một cách hiệu quả. Vì vậy, nâng cao năng lực số và năng lực tri thức cho đội ngũ cần được nhìn nhận như một quá trình chuyển đổi nghề nghiệp, thay vì chỉ là một nhiệm vụ đào tạo.