Đọc "Tôi kể - Tất cả đều từ sách"

VHO - Thật sự tôi không giấu được cảm giác ngỡ ngàng khi nhận được cuốn sách dày cộp "Tôi kể - Tất cả đều từ sách" do họa sĩ Trần Đại Thắng gửi tặng qua đường chuyển phát.

Đã có lần cách đây mấy tháng, Trần Đại Thắng ghé nhà tôi chơi, nói loáng thoáng về chuyện viết một cuốn sách với nội dung về sách chỉ là sách gì đó. Tôi nghe vậy biết vậy, nhưng phải khi cầm trên tay cuốn sách khổ to dày hơn 500 trang tôi mới giật mình tin đó là sự thật.

 Người của sách...

Tại sao lại ngỡ ngàng đến độ giật mình khi một họa sĩ làm sách nay viết về sách, về cuộc đời làm sách của mình? Thứ nhất, Trần Đại Thắng còn quá trẻ để viết ra hồi ức của mình. Thứ hai, xưa nay anh rất hiếm khi viết về nghề làm sách, về nghệ thuật, huống hồ viết cả một cuốn sách dày cộp như thế. Trần Đại Thắng có viết nhưng việc viết này chỉ là không đừng đặng, hoặc là không thể không viết về những vấn đề anh quan tâm và trải nghiệm như các bảo tàng tranh trong nước và thế giới, các hội chợ sách mà anh có trải nghiệm hoặc tham gia. Nhưng cái này mới là cái chính. 

Hôm đến nhà tôi, Trần Đại Thắng có hỏi tôi về cuốn Chân dung của rượu viết về bạn bè làm nghệ thuật biết uống rượu mà tôi hứa hẹn với Công ty sách Đông A của Thắng từ hơn hai chục năm trước. Hôm đó Thắng nói anh không giữ lời viết thì em viết, em sẽ viết một cuốn sách về sách. Ai ngờ Trần Đại Thắng viết thật. Nói một cách thành thực, tôi không tin một người chưa hề viết dài lại có thể viết nổi một tập sách dạng hồi ký (hoặc có thể gọi là tự truyện) bề thế như vậy.

Không chỉ dày dặn, bề thế, trang trí đẹp bằng tranh minh họa và ảnh tư liệu, Tôi kể - Tất cả đều từ sách còn là một dòng hồi ức lôi cuốn, hấp dẫn, dù tác giả cố tình cắt lát ra thành 89 đoạn đời có đủ mọi sắc thái từ xuất thân, dòng thế, gia cảnh, người thân, bạn bè, công việc làm sách và xuất sắc nhất phải là tài năng dựng lên những chân dung sống động của những người liên quan đến đời sống của tác giả. Giọng văn Trần Đại Thắng thủ thỉ, trầm tĩnh, tưởng hiền lành nhưng cực kỳ quyến rũ, sắc sảo khi kể lại những câu chuyện về mình, về quãng đời làm sách với rất nhiều cung bậc cảm xúc.

Với tôi, một người từng gắn bó với Trần Đại Thắng không ít năm, từ sinh hoạt đời thường đến chuyện in ấn, xuất bản sách, thì những trang tự truyện Tôi kể - Tất cả đều từ sách càng bồi đắp thêm chân dung một người làm sách tôi quý mến và tin tưởng.

Cứ mỗi dòng, mỗi trang, mỗi đề mục của cuốn sách lại hiện lên rõ nét một Trần Đại Thắng tôi biết và chưa hề biết, thậm chí trong cả hình dung. Nói không hề quá, Tôi kể - Tất cả đều từ sách là một chân dung tự họa tài tình của người làm sách Trần Đại Thắng, sống chết với sách bằng một tình yêu, một đam mê cháy bỏng

Quãng chục năm trước, vì yêu mến Trần Đại Thắng tôi đã viết chân dung anh. Cái tên Chân dung người mê sách viết về Thắng được lấy làm tựa tập 20 chân dung tôi viết về bạn bè văn nghệ. Lúc đó tôi đã băn khoăn rất nhiều để đặt tít cho chân dung Trần Đại Thắng. Người mê sách là lựa chọn tôi nghĩ là hoàn hảo khi gọi về người làm sách Trần Đại Thắng. Mê sách. Đúng thế! Hiếm có người mê sách một cách mãnh liệt như anh.

Năm 2004 tôi bị dính căn bệnh nan y về gan và tiểu đường. Bệnh tật khiến tôi chán nản đi đến quyết định bỏ rượu. Nhưng tôi không ngờ vì bỏ rượu tôi bị sa vào tình trạng trầm cảm. Trong sự chán nản tôi quyết định viết cuốn Chân dung của rượu là những chân dung bạn bè văn nghệ của tôi. Điều kiện để viết các chân dung này phải là những nhân vật biết uống rượu và có thâm niên quan hệ với tôi. Tôi nói ý định đó với Trần Đại Thắng. Lúc này, Công ty Đông A của vị họa sĩ trẻ đang nổi lên với việc làm những cuốn sách chọn lọc của các tác giả nước ngoài và trong nước. Bộ sách Đông A là thương hiệu lớn trong thị trường sách.

Trần Đại Thắng hào hứng với cuốn Chân dung của rượu, anh động viên tôi viết tay để Đông A lưu giữ bản thảo. Nói là làm, Trần Đại Thắng chọn 500 tờ giấy đẹp in tựa sách và tên tác giả lên từng tờ và mang đến tận nhà cho tôi với lời hẹn sẽ xuất bản sớm ngay khi có bản thảo.

Bệnh trầm cảm khiến tôi tê liệt mọi cảm xúc sáng tác và cuốn Chân dung của rượu cũng nằm trong tình trạng đó, dù tôi xác định đấy là cuốn sách cuối cùng của mình. Sau một năm bỏ rượu, tôi uống lại và kỳ lạ nhờ đó căn bệnh trầm cảm chấm dứt, và tôi trở lại cuộc sống bình thường như trước kia chấp nhận sống chung với những căn bệnh nan y. Trần Đại Thắng không giục giã mà chỉ nói với tôi khi nào anh viết cũng được, em luôn đợi bản thảo. Con người sách của Trần Đại Thắng là như thế, luôn ham mê làm những cuốn sách lạ.

Sau hơn hai mươi năm khi bước vào tuổi 70, tôi trở lại với ý định viết cuốn Chân dung của rượu. Lúc này Trần Đại Thắng chỉ cười cười và nói, đợi anh mãi rồi cuối cùng em lại viết trước anh, sách nó có số phận anh ạ. Số phận mỗi cuốn sách, đúng như lời Thắng nói, tỷ như cuốn tự truyện anh bất ngờ cho ra đời.

... và những cuộc phiêu lưu với sách

Tôi đọc Tôi kể - Tất cả đều từ sách một cách nhẩn nha. Đọc và hình dung ra từng quãng đời của Trần Đại Thắng, trong đó có khá nhiều kỷ niệm với riêng tôi. Lần đầu tiên khi nhìn thấy bìa sách Trần Đại Thắng thiết kế, tôi đã không giấu được ngạc nhiên và hỏi họa sĩ Văn Sáng - một người làm bìa sách chuyên nghiệp với hàng vạn bìa sách về tác giả những bìa sách vừa lạ vừa đẹp kia. Họa sĩ Văn Sáng hào hứng nói về Trần Đại Thắng. Khi gặp Thắng tôi đã rất ấn tượng vị họa sĩ trẻ có vóc người cao lớn, khuôn mặt hiền lành luôn thường trực nụ cười và mái tóc húi cua dựng lớm chởm.

Sau một thời gian làm bìa sách, Trần Đại Thắng khởi nghiệp làm sách bằng Công ty Đông A. Thương hiệu Đông A lập tức nổi tiếng trong thị trường sách. Ngay từ đầu, không biết bằng cách nào, Trần Đại Thắng đã kết thân và mời được nhà văn Hồ Anh Thái làm công việc giám tuyển chọn lựa các sáng tác hay cùng những tác giả “cứng cựa” trên văn đàn. Nói thêm, Hồ Anh Thái là một nhà văn rất nguyên tắc và kỹ tính trong khâu biên tập và chọn lựa tác phẩm, tác giả.

Văn mới của Đông A ra đời, chọn lựa những tác phẩm xuất sắc của các tác giả trong năm và chọn lựa tuyển 5 năm một. Đây là một ấn phẩm đẹp về hình thức và hay về nội dung; lần đầu ra mắt năm 2005, tuyển chọn được 41 truyện ngắn của 41 tác giả. Trần Đại Thắng làm một việc kỳ công là đi khắp đất nước sưu tầm đủ chữ ký trực tiếp của các tác giả có truyện trong sách. Cuốn sách có giá trị không chỉ ở thời điểm nó ra đời mà còn có giá trị sưu tầm ở thời điểm hiện tại.

Hôm rồi, Trần Đại Thắng bảo tôi anh còn giữ được quyển Văn mới đó không? Tôi lấy từ giá sách ra cuốn Văn mới có đánh số thứ tự 56 là năm sinh của tôi. Thắng cầm cuốn sách nói, anh vừa tuyên bố giải tán sách vì trữ quá nhiều trong nhà không có giá trị luân chuyển, vậy nhượng lại cho em cuốn này 10 triệu. Đời nào tôi đồng ý. Sau thì biết Trần Đại Thắng đùa và anh cho biết cũng cuốn Văn mới này có nhà sưu tầm đã đấu giá tới 93 triệu. Tôi toát mồ hôi hột về thông tin này.

Cứ như thế, từng trang của Tôi kể - Tất cả đều từ sách hiện dần lên chân dung người mê sách Trần Đại Thắng. Tôi cảm nhận được những gì tôi chưa biết về Thắng và thêm trân trọng anh. Những gì tôi đã biết thì càng thêm có ý nghĩa khi thời gian đã trôi đi rất xa.

Có một lần, Trần Đại Thắng bàn với Nguyễn Anh Vũ (lúc bấy giờ là Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Văn học) làm một bộ sách chiến tranh gồm 3 cuốn tiểu thuyết: Nỗi buồn chiến tranh của nhà văn Bảo Ninh; Lạc rừng của nhà văn Trung Trung Đỉnh và Tàn đen đốm đỏ của tôi. Ba cuốn tiểu thuyết được đựng trong một hộp giấy đẹp có tựa đề Bộ 3 tiểu thuyết chiến tranh màu lửa rất bắt mắt. Trần Đại Thắng làm bộ sách này không phải mục đích kinh doanh mà là muốn tri ân cánh chúng tôi, những người Thắng yêu quý coi như người thân.

Khi Đông A phát triển mạnh, Trần Đại Thắng quyết định chuyển gia đình vào Nam. Trước khi đi, Thắng bán nhà và bảo tôi: “Cái xe Innova của em còn mới và tốt, anh thay xe đi, trả em bao nhiêu tiền cũng được”. Tôi nói: “Em quý cái xe như thế và nó gắn với Đông A của em, sao không giữ lại mang vào trong đó mà dùng?”.

Trần Đại Thắng đã nghe theo và anh dùng chiếc xe thêm một thời gian dài nữa. Nói điều này để thấy, Trần Đại Thắng tuy là người kinh doanh nhưng tính tình rất nghệ sĩ, không đặt nặng vấn đề tiền bạc mà coi trọng tình nghĩa, kỷ niệm. Khi vào Sài Gòn, Trần Đại Thắng mở ra Nhà sách Cá Chép, có phát triển cả thương hiệu này ở Hà Nội, nhưng sau đó anh đã cho thu hẹp lại, chỉ giữ lại Cá Chép ở Sài Gòn cho phù hợp thị phần.

Những năm gần đây, Đông A của Trần Đại Thắng ít in sách tác giả như giai đoạn đầu, kể cả bộ Văn mới cũng dừng và chuyển hướng tập trung vào sản xuất sách bách khoa tri thức có in kèm hình ảnh và những bộ tuyển tập văn học kinh điển cùng mảng sách thiếu nhi. Tôi biết Trần Đại Thắng không muốn lặp lại sự mòn cũ mà luôn tìm cách làm mới cho việc sản xuất sách của mình. Bộ sách S100 là một thí dụ. Đó là những cuốn sách giới hạn được chế tác độc đáo, đánh số thứ tự không lặp bản, giấy đẹp bìa da được giới chơi sách và sưu tầm thích thú. Kế đó, Đông A của Trần Đại Thắng cho phục hồi “Sách Tết” truyền thống.

Hôm ra mắt Tôi kể - Tất cả đều từ sách ở Hà Nội, tôi đã rất thắc mắc khi Trần Đại Thắng không còn giữ mái tóc cua lởm chởm nữa, thay vào đó là mái tóc muối tiêu hất ngược, xịt “gôm”. Tôi nói đùa, sau khi viết nhập đồng Tôi kể - Tất cả đều từ sách không còn một Trần Đại Thắng ngày xưa nữa mà là một Trần Đại Thắng đã bị chữ làm “tẩu hỏa nhập ma” thành con người khác.

Thắng cười: “Em viết cuốn sách trong đúng một tháng anh ạ. Anh nói đúng, em bị thần chữ nhập, giờ vẫn chưa trở lại được bình thường”. Vậy là thành công rồi Trần Đại Thắng, chúc mừng họa sĩ tóc đã muối tiêu với tự truyện Tôi kể - Tất cả đều từ sách nhé!

Còn một điều này nữa, xin được chúc mừng Trần Đại Thắng, chúc mừng Đông A đã được chọn trưng bày sách trong “Khu trưng bày sách tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng” tại Hà Nội đầu năm 2026.