Quy hoạch không gian cần tính đến tầm vóc thiết chế văn hóa quốc gia

VHO - Trong tổng thể quy hoạch Hồ Gươm và không gian di sản trung tâm Hà Nội, việc tổ chức không gian đô thị cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với yêu cầu bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa. Với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, đây không chỉ là câu chuyện về vị trí một công trình, mà còn liên quan đến tầm nhìn xây dựng thiết chế văn hóa mang tầm vóc quốc gia.

Tại cuộc làm việc với Bộ VHTTDL về công tác bảo tồn, bảo tàng ngày 19.8.2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Bảo tồn, bảo tàng tưởng như là vấn đề thuộc phạm vi chuyên ngành, nhưng thực chất có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển lâu dài của đất nước”.

Gìn giữ mạch nguồn lịch sử trong quy hoạch đô thị

Tinh thần chỉ đạo này của người đứng đầu Đảng, Nhà nước đặt ra yêu cầu nhìn nhận công tác quy hoạch, bảo tồn di sản trong tầm nhìn dài hạn, đặc biệt đối với những không gian có ý nghĩa quan trọng về lịch sử, văn hóa của Thủ đô.

Với Hồ Gươm và khu vực trung tâm Hà Nội, tổ chức không gian đô thị không chỉ là câu chuyện về kiến trúc, cảnh quan mà còn phải tính đến vai trò của các công trình, thiết chế văn hóa trong việc lưu giữ và phát huy những giá trị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Trong tổng thể ấy, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cần được xem xét trên cơ sở đầy đủ về chức năng, vị trí và định hướng phát triển đã được xác lập. Đây không đơn thuần là một công trình văn hóa hiện hữu mà là thiết chế có nhiệm vụ lưu giữ ký ức dân tộc, bảo tồn các bộ sưu tập có giá trị đặc biệt, nghiên cứu và diễn giải tiến trình lịch sử Việt Nam, đồng thời giới thiệu những giá trị ấy đến công chúng trong nước và quốc tế.

Theo TS. Nguyễn Văn Đoàn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bảo tàng là một thiết chế văn hóa đặc biệt, giữ vai trò lưu giữ ký ức, bảo tồn di sản và truyền tải những giá trị cốt lõi của lịch sử, văn hóa, bản sắc dân tộc. Không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật, bảo tàng còn được xem như một “ngân hàng dữ liệu di sản”, cung cấp nguồn tư liệu nền tảng cho nghiên cứu khoa học, giáo dục lịch sử và sáng tạo văn hóa.

Bảo tàng cũng là không gian giáo dục công chúng, góp phần bồi đắp niềm tự hào và ý thức trách nhiệm đối với lịch sử dân tộc, nhất là đối với thế hệ trẻ. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, đây còn là địa chỉ giới thiệu có hệ thống về lịch sử, văn hóa, con người Việt Nam, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước và thúc đẩy ngoại giao văn hóa.

Thực tế tại nhiều quốc gia cho thấy, bảo tàng quốc gia thường được đầu tư tương xứng với vị thế lịch sử, văn hóa của đất nước. Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc tại Quảng trường Thiên An Môn, Bảo tàng Anh ở London, Bảo tàng Louvre ở Paris hay Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc tại Seoul không chỉ là nơi lưu giữ di sản mà còn trở thành những điểm đến văn hóa tiêu biểu. Kiến trúc và không gian bảo tàng trong nhiều trường hợp còn góp phần tạo dựng diện mạo, ký ức đô thị.

“Phát triển bảo tàng và tổ chức không gian đô thị không nhất thiết là những yêu cầu đối lập. Vấn đề là cần có tầm nhìn quy hoạch phù hợp, nhận diện đúng giá trị và chức năng của từng công trình, từ đó tạo lập sự hài hòa giữa bảo tồn, phát huy di sản với yêu cầu phát triển hiện đại”, TS. Nguyễn Văn Đoàn chia sẻ.

Bảo đảm đồng bộ với quy hoạch, định hướng đã được phê duyệt

Trong Đề án xây dựng Bảo tàng Lịch sử Quốc gia được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2006 theo Quyết định số 281/2006/QĐ-TTg ngày 19.12.2006, quy mô bảo tàng được xác định với tổng diện tích sử dụng khoảng 142.200-149.000m², thể hiện định hướng xây dựng một thiết chế bảo tàng quốc gia có quy mô lớn, hiện đại, đáp ứng yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản lịch sử, văn hóa dân tộc.

Đây là cơ sở cần được nghiên cứu đầy đủ khi xem xét các phương án quy hoạch có liên quan, bảo đảm sự phù hợp, đồng bộ với những định hướng chiến lược đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Theo kiến nghị của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, UBND TP. Hà Nội cùng các cấp có thẩm quyền và các ngành liên quan cần nghiên cứu, điều chỉnh quy hoạch theo hướng bảo đảm sự đồng bộ với các quy hoạch chung và định hướng chiến lược của Chính phủ; trong đó, xem xét quy hoạch xây dựng Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tại vị trí hiện nay, gồm số 1 Phạm Ngũ Lão và số 25 Tông Đản.

Việc bảo đảm định hướng này còn là cơ sở để Bộ VHTTDL triển khai Dự án cải tạo, nâng cấp Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tại số 25 Tông Đản theo Quyết định số 1686/QĐ-BVHTTDL ngày 26.5.2021, gắn với định hướng kết nối cơ sở số 1 Tràng Tiền, tạo thành một tổng thể hoàn chỉnh về không gian và nội dung tiến trình lịch sử Việt Nam.

“Yêu cầu đặt ra là nghiên cứu phương án quy hoạch bảo đảm các cơ sở có thể kết nối, hỗ trợ nhau trong hoạt động chuyên môn, tổ chức trưng bày và phục vụ khách tham quan. Sự thống nhất về không gian và nội dung sẽ góp phần nâng cao hiệu quả khai thác các bộ sưu tập, bảo đảm tính liên tục trong diễn giải lịch sử, đồng thời phát huy giá trị của thiết chế hiện hữu”, TS. Nguyễn Văn Đoàn nhận định.

Vì vậy, trong quá trình rà soát, điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận, cần tính đến các định hướng phát triển đã được xác lập, đánh giá đầy đủ những quyết định liên quan và nhu cầu thực tiễn của bảo tàng. Mục tiêu là tìm được phương án phù hợp, vừa đáp ứng yêu cầu tổ chức không gian đô thị, vừa tạo điều kiện để Bảo tàng Lịch sử Quốc gia thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ được giao.

Đầu tư cho bảo tàng không chỉ dừng ở bảo đảm điều kiện lưu giữ hiện vật mà còn phải tạo nền tảng để phát triển nghiên cứu, giáo dục, ứng dụng công nghệ và đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, những yêu cầu này càng cần được tính đến ngay từ khâu quy hoạch.

Không gian, quy mô và điều kiện hoạt động phù hợp sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn, phát huy các bộ sưu tập, đồng thời mở rộng khả năng kết nối với giáo dục, du lịch, ngoại giao văn hóa và các ngành công nghiệp sáng tạo.

“Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia còn có vai trò kết nối các bảo tàng, di sản và nguồn lực văn hóa trong nước; đưa các bộ sưu tập, câu chuyện lịch sử và giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới thông qua triển lãm quốc tế, hợp tác nghiên cứu, trao đổi chuyên gia và các nền tảng số. Để thực hiện tốt những nhiệm vụ đó, việc bảo đảm điều kiện phát triển lâu dài, phù hợp với tầm vóc của một thiết chế quốc gia là yêu cầu cần được quan tâm”, TS. Nguyễn Văn Đoàn cho biết.

Vì vậy, quy hoạch Hồ Gươm và không gian di sản trung tâm Hà Nội cần được nghiên cứu trên tinh thần hài hòa giữa phát triển đô thị với bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa; đồng thời tôn trọng những định hướng đã được phê duyệt đối với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Mọi điều chỉnh cần dựa trên cơ sở khoa học, bảo đảm tính đồng bộ và khả thi, tránh tạo ra những vướng mắc ảnh hưởng đến quá trình triển khai các dự án đã được xác lập.