Thuốc lá và những tác động ít được nhìn thấy đối với di sản văn hóa

VHO - Thuốc lá không chỉ là mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng mà còn âm thầm gây tổn hại nghiêm trọng đến môi trường di tích thông qua những mẩu tàn nhỏ bé nhưng chứa nhiều hóa chất độc hại.

Thực tế này đang ngày càng bộc lộ rõ tại nhiều di sản văn hóa, từ các điểm tham quan nổi tiếng trên thế giới đến hệ thống di tích trong nước, đặt ra yêu cầu cấp thiết về kiểm soát hành vi hút thuốc trong không gian văn hóa, lịch sử.

Theo các nghiên cứu quốc tế, tàn thuốc lá được xếp vào nhóm rác thải phổ biến nhất tại những khu vực có mật độ du khách cao. Đầu lọc thuốc lá được làm từ cellulose acetate – một loại nhựa rất khó phân hủy.

 

Khi chịu tác động của nắng, mưa và độ ẩm, các mẩu tàn này giải phóng nicotine, hydrocacbon thơm đa vòng và kim loại nặng, ngấm dần vào đất, nước và cả bề mặt vật liệu của di tích. Đối với các công trình cổ sử dụng đá vôi, gỗ hoặc vữa truyền thống, sự thẩm thấu hóa chất có thể gây ố màu, làm suy giảm độ bền và tạo ra những tổn thương khó phục hồi theo thời gian.

Tại Việt Nam, nhiều khảo sát môi trường ở các khu du lịch cho thấy tàn thuốc xuất hiện với mật độ cao quanh lối đi, bậc thềm và khuôn viên di tích. Một số nghiên cứu về môi trường biển cũng chỉ ra rằng tàn thuốc là nguồn rác thải độc hại, có khả năng gây ảnh hưởng tiêu cực đến sinh vật thủy sinh, làm biến đổi tính chất đất và tác động lâu dài đến cảnh quan tại các khu di tích gần sông hồ, bãi biển hay thảm thực vật tự nhiên.

Bên cạnh nguy cơ ô nhiễm, tàn thuốc còn tiềm ẩn rủi ro cháy nổ rất lớn. Trên thế giới đã ghi nhận nhiều vụ cháy rừng, cháy nhà cổ và công trình văn hóa có nguyên nhân từ tàn thuốc chưa tắt hẳn.

Với các di tích có kết cấu gỗ, mái ngói cổ hoặc nằm trong khu vực nhiều thảm thực vật dễ bắt lửa, chỉ một mẩu tàn còn đỏ cũng có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng, xóa sổ giá trị lịch sử tích lũy qua hàng trăm năm.

Nhận diện mối nguy này, nhiều tổ chức quốc tế đã coi thuốc lá là yếu tố rủi ro ưu tiên trong công tác bảo tồn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị xây dựng môi trường di sản không khói thuốc nhằm bảo vệ cả sức khỏe cộng đồng và giá trị vật thể.

UNESCO cũng nhấn mạnh việc loại bỏ các tác nhân gây tác động vật lý và hóa học đối với di sản.

Ngoài thiệt hại vật chất, tàn thuốc còn làm gia tăng chi phí vệ sinh, bảo trì cho các đơn vị quản lý di tích. Việc làm sạch nhựa thuốc lá bám trên bề mặt đá và vật liệu cổ đòi hỏi nhiều nhân lực và kỹ thuật chuyên môn, trong khi hình ảnh di tích thiếu sạch sẽ cũng làm giảm trải nghiệm và ấn tượng của du khách.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, việc xây dựng mô hình di tích không khói thuốc, kết hợp quy định rõ ràng, hạ tầng thu gom phù hợp và sự tham gia của cộng đồng địa phương, mang lại hiệu quả rõ rệt.

Khi ý thức xã hội được nâng cao và biện pháp quản lý được thực hiện đồng bộ, các giá trị văn hóa – lịch sử sẽ được bảo vệ bền vững, góp phần gìn giữ di sản cho các thế hệ mai sau.