Quản lý và phát huy giá trị Lễ hội điện Huệ Nam trong đời sống đương đại

VHO - Lễ hội điện Huệ Nam (hay điện Hòn Chén) ở Huế với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na từng được xem là “quốc lễ” dưới triều Nguyễn. Trong bối cảnh hiện đại, các nhà chuyên môn cho rằng Lễ hội cần được quản lý, bảo vệ để hạn chế biến tướng và phát huy giá trị bền vững.

Chiều 19.8, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phối hợp với Viện Nghiên cứu và Phát triển Đạo Mẫu Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học “Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội điện Huệ Nam trong đời sống đương đại”.

Hội thảo nhận được 51 tham luận của các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, thanh đồng, chủ điện và chuyên gia trong cả nước, tập trung vào 4 nhóm chủ đề: Giá trị lễ hội từ truyền thống đến hiện đại; Bảo tồn và phát huy giá trị; Đưa di sản vào đời sống đương đại; Cơ chế, chính sách quản lý di sản.

Các đại biểu tập trung phân tích và thảo luận những vấn đề cấp thiết đang được quan tâm: giữ tính thiêng trong thực hành hầu đồng, tránh biến tướng, thương mại hóa tín ngưỡng; trao quyền tự quản cho cộng đồng chủ thể thực hành.

 

Nhiều nghệ nhân trực tiếp thực hành nghi lễ hầu đồng tại điện Huệ Nam cho rằng cần phải giữ được tính thiêng, sự trang nghiêm và đúng khuôn mẫu truyền thống của nghi lễ, trong bối cảnh lễ hội ngày càng thu hút đông đảo công chúng và truyền thông.

Cần tránh nguy cơ trục lợi, biến tướng tâm linh qua các dịch vụ ăn theo mang tính tự phát, hiện tượng đốt vàng mã quá mức và những biểu hiện thực hành lệch chuẩn. Do đó, cần có vai trò của các ban đại diện thanh đồng, chủ điện, thủ nhang trong việc tự điều chỉnh, giám sát lẫn nhau và trao truyền nghi lễ đúng truyền thống.

Các đại biểu cũng đề xuất chung: Nhà nước đóng vai trò kiến tạo không gian, hỗ trợ hạ tầng và hành lang pháp lý, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng phát huy vai trò tự quản.

 

Đặc biệt, các tham luận tại Hội thảo đã đề cập nhiều đến công tác bảo tồn gắn với chuyển đổi số và phát triển du lịch văn hóa - tâm linh bền vững; đồng thời giải bài toán an toàn trước áp lực đám đông khi quy mô lễ hội thường thu hút hơn 30.000 lượt người tham gia.

Do đó, cần xây dựng quy chế quản lý đặc thù, xác định rõ giới hạn mật độ người tham gia, quy chuẩn an toàn cho thuyền trên sông Hương và phân định rõ vai trò của từng cơ quan chức năng - từ quản lý văn hóa, an ninh đường thủy đến vệ sinh môi trường…

Theo TS. Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Giáo dục của Quốc hội, Lễ hội điện Huệ Nam cần được nhìn nhận là lễ hội văn hóa có vị trí đặc biệt, cần được giữ gìn và phát huy tốt trong quần thể di sản Cố đô Huế.

Tín ngưỡng thờ Mẫu có nhiều nơi nhưng lễ hội điện Huệ Nam có lịch sử khá độc đáo. Gốc là văn hóa Chăm với tục thờ Thiên Y A Na, về bản chất cũng giống như tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Có lẽ vì thế mà khi định đô ở Huế, nhà Nguyễn và cộng đồng cư dân nơi đây tiếp tục duy trì Lễ hội Hòn Chén một cách rất tự nhiên như một dòng chảy văn hóa không bị đứt quãng.

 

Lễ hội điện Huệ Nam gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na đã được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ cuối năm 2024. Đây là lễ hội đã được tổ chức quy mô từ thời Nguyễn và phát triển liên tục hơn một thế kỷ qua.

Ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, đơn vị quản lý di tích điện Huệ Nam, thông tin rằng UBND TP. Huế đã phê duyệt đề án “Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội điện Huệ Nam đến năm 2030”.

Những đóng góp của các chuyên gia, nhà nghiên cứu và nghệ nhân tại hội thảo lần này sẽ góp phần làm cơ sở để trung tâm hoàn thiện công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội điện Huệ Nam hiệu quả hơn trong đời sống đương đại.

Đồng thời, TP. Huế sẽ phối hợp với các địa phương trong vùng để xây dựng hồ sơ Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na trình UNESCO.

 

Bàn về việc xây dựng hồ sơ, TS. Lê Thị Minh Lý, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL), hiện là Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cho rằng các địa phương như TP. Huế, Quảng Ngãi, Gia Lai, Lâm Đồng, Khánh Hòa… cần sớm ngồi lại để bàn bạc việc triển khai xây dựng hồ sơ và cách thức thực hiện.

Theo TS. Lê Thị Minh Lý, việc xây dựng hồ sơ Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na cần được thực hiện bài bản, làm rõ sự giao thoa văn hóa, hội nhập hài hòa trong thực hành tín ngưỡng của người Việt và người Chăm. Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na là “mẫu số chung” của lễ hội điện Huệ Nam, lễ hội Tháp Bà Ponagar.