Phủ Ứng Thiên trước yêu cầu bảo tồn di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa

VHO - Từ những giá trị lịch sử, kiến trúc đến tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh được gìn giữ qua nhiều thế hệ, di tích Phủ Ứng Thiên có tiềm năng trở thành nguồn lực văn hóa quan trọng của khu vực phía Nam Thủ đô. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả giá trị di sản, yêu cầu đặt ra là phải bảo tồn các yếu tố gốc, giữ gìn không gian văn hóa và xây dựng hướng khai thác phù hợp, gắn với phát triển bền vững.

Chiều 10.10, UBND xã Vân Đình (Hà Nội) phối hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức Hội thảo khoa học “Định hướng công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích Phủ Ứng Thiên gắn với phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn xã Vân Đình”, với sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia văn hóa và đại diện cơ quan quản lý chuyên ngành.

Giữ gìn giá trị gốc, bảo vệ không gian di sản

Hội thảo tập trung làm rõ những giá trị tiêu biểu của di tích, nhận diện các vấn đề đặt ra trong công tác bảo tồn, quản lý hoạt động tín ngưỡng, đồng thời đề xuất giải pháp phát huy di sản gắn với quy hoạch không gian văn hóa, kết nối du lịch và phát triển công nghiệp văn hóa khu vực phía Nam Hà Nội.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Chủ tịch UBND xã Vân Đình Nguyễn Ngọc Điệp nhấn mạnh, Vân Đình là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, lưu giữ hệ thống di tích, lễ hội truyền thống cùng nhiều giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc. Đây là nguồn lực quý báu góp phần tạo nên bản sắc, bồi đắp đời sống tinh thần và khơi dậy niềm tự hào của các thế hệ người dân địa phương.

Trong hệ thống di sản ấy, Phủ Ứng Thiên có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng dân cư, gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh và những thực hành văn hóa truyền thống được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.

Di tích không chỉ là không gian sinh hoạt tín ngưỡng mà còn chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và nghệ thuật có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy bản sắc địa phương.

Theo ông Nguyễn Ngọc Điệp, trong bối cảnh đất nước và Thủ đô đẩy mạnh phát triển văn hóa, coi văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững, việc bảo vệ, phát huy giá trị Phủ Ứng Thiên cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn di sản, quản lý hoạt động tín ngưỡng và khai thác hợp lý các giá trị văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Chương trình hành động số 08-CTr/TU ngày 17.3.2026 của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội cùng các nghị quyết, chương trình của địa phương về phát triển văn hóa - xã hội giai đoạn 2025-2030, xã Vân Đình xác định công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản phải có tầm nhìn dài hạn, cơ sở khoa học và phù hợp với thực tiễn.

Tại hội thảo, TS Nguyễn Viết Cường, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL) cho biết Phủ Ứng Thiên được xếp hạng di tích cấp thành phố năm 2025. Nơi đây thờ Quốc mẫu Liễu Hạnh - một trong “Tứ bất tử” của Việt Nam - cùng Ngọc nữ Thủy Tinh phu nhân. Công trình mang quy mô kiến trúc đền truyền thống, lưu giữ dấu ấn nghệ thuật thời Nguyễn qua các hạng mục, từ những viên gạch cổng phủ đến kiến trúc công trình.

Không chỉ có giá trị về tín ngưỡng, Phủ Ứng Thiên còn gắn với vùng đất Vân Đình giàu truyền thống hiếu học và yêu nước, nơi gắn liền tên tuổi nhiều nhà khoa bảng, danh sĩ như Hoàng giáp Nguyễn Thượng Hiền và Thái tử Thiếu Bảo Dương Lâm - tác giả bài ca trù nổi tiếng Hồng Hồng Tuyết Tuyết.

Từ kinh nghiệm của một số quốc gia như Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch, Phần Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc trong bảo vệ, phát huy giá trị di sản, ông Nguyễn Viết Cường nhấn mạnh vai trò của môi trường văn hóa đối với phát triển bền vững.

Theo ông, việc bảo vệ di tích không thể chỉ giới hạn trong vùng lõi kiến trúc mà cần mở rộng tới cảnh quan xung quanh, đồng thời gắn với bảo vệ các di sản văn hóa phi vật thể. Công tác này đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, trong đó chính quyền địa phương giữ vai trò quan trọng thông qua việc lập và thực hiện quy hoạch, bảo đảm các hoạt động phát triển không làm tổn hại đến không gian di sản.

Từ đó, ông đề xuất các nhóm giải pháp gồm tăng cường nghiên cứu, làm rõ giá trị di tích; tuyên truyền, nâng cao nhận thức về vai trò và ý nghĩa của di sản; xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển; bảo vệ môi trường sinh thái xung quanh; bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể; đầu tư trang thiết bị, cơ sở hạ tầng và nâng cao ý thức chấp hành các quy định của người dân, du khách.

Các hoạt động bảo vệ, phát huy giá trị di tích cần được lồng ghép trong định hướng phát triển bền vững, bảo đảm di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng thay vì chỉ được nhìn nhận như một công trình kiến trúc cần gìn giữ.

Kết nối di sản với các sản phẩm văn hóa, du lịch

Một trong những vấn đề được đặt ra tại hội thảo là làm thế nào để các giá trị của Phủ Ứng Thiên được phát huy hiệu quả, trở thành nguồn lực đóng góp cho phát triển công nghiệp văn hóa mà vẫn bảo đảm tính nguyên gốc, sự tôn nghiêm và bản sắc của di tích.

TS. Nguyễn Tri Phương (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) cho rằng cần xác định rõ vị thế của Phủ Ứng Thiên trong bối cảnh hành chính và không gian di sản mới, từ đó nghiên cứu các điều kiện, nguyên tắc và định hướng phát huy tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh gắn với phát triển công nghiệp văn hóa khu vực phía Nam Thủ đô.

Theo hướng tiếp cận này, di sản cần được nhìn nhận với nhiều lớp giá trị, từ không gian kiến trúc, thực hành tín ngưỡng đến vai trò của cộng đồng và khả năng hình thành các sản phẩm văn hóa. Tuy nhiên, mỗi lớp giá trị có những giới hạn riêng trong khai thác, đòi hỏi phải phân định rõ giữa khu vực cần bảo vệ nghiêm ngặt, không gian sinh hoạt cộng đồng và các hoạt động sáng tạo, dịch vụ có thể phát triển phù hợp.

Đối với tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh, việc phát huy giá trị cần gắn với bảo tồn các thực hành truyền thống, trong đó có nghệ thuật hát chầu văn, đồng thời đề cao vai trò của nghệ nhân và những người trực tiếp thực hành tín ngưỡng. Việc xây dựng sản phẩm văn hóa, du lịch cần tôn trọng tính thiêng, tránh thương mại hóa hoặc sân khấu hóa nghi lễ làm sai lệch giá trị di sản.

Ở góc độ bảo tồn di tích, GS.TS Trịnh Sinh (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) nhấn mạnh nguyên tắc trùng tu, tôn tạo phải dựa trên yếu tố nguyên gốc. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm tính chân xác của di tích, tránh những can thiệp làm biến đổi cấu trúc, kiến trúc và các giá trị lịch sử vốn có.

Ông cũng đề xuất cần nghiên cứu sâu hơn vị trí của Phủ Ứng Thiên trong mạng lưới di tích thờ Mẫu để tăng cường kết nối với những địa điểm nổi tiếng như Phủ Tây Hồ, Phủ Giầy, đền Sòng Sơn, đền Chín Giếng. Việc kết nối này có thể mở ra hướng nghiên cứu hình thành tuyến du lịch tâm linh liên vùng, giúp du khách có cơ hội tiếp cận di sản trong một không gian văn hóa rộng hơn.

Cùng với đó, ứng dụng công nghệ số và internet trong truyền thông, quảng bá được xem là giải pháp cần thiết để nâng cao khả năng tiếp cận di sản, mở rộng đối tượng công chúng, trong đó có du khách quốc tế.

Tuy nhiên, việc kết nối di tích với các hoạt động du lịch không thể chỉ dừng ở quảng bá điểm đến. Điều quan trọng là phải xây dựng được những sản phẩm có chiều sâu văn hóa, dựa trên giá trị thực của di sản, đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa nhu cầu tham quan, nghiên cứu với sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.

Chủ tịch UBND xã Vân Đình Nguyễn Ngọc Điệp cho biết, địa phương mong muốn tiếp nhận các ý kiến tư vấn, trao đổi khoa học và kinh nghiệm thực tiễn để xác định những định hướng, giải pháp phù hợp đối với Phủ Ứng Thiên trong thời gian tới.

Các ý kiến tại hội thảo sẽ là cơ sở để địa phương tiếp tục hoàn thiện định hướng quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích, xác định nhiệm vụ ưu tiên, lộ trình triển khai, gắn với công tác quy hoạch và huy động các nguồn lực hợp pháp.

Từ những trao đổi tại hội thảo, có thể thấy phát triển công nghiệp văn hóa từ di sản không đồng nghĩa với việc khai thác tối đa các hoạt động dịch vụ tại di tích. Điều cốt yếu là nhận diện đúng giá trị, bảo vệ các yếu tố cấu thành di sản, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng và tạo dựng những hình thức tiếp cận phù hợp với đời sống đương đại.

Với Phủ Ứng Thiên, hướng đi này đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, giới chuyên môn, cộng đồng dân cư và những người trực tiếp thực hành tín ngưỡng. Khi bảo tồn được đặt làm nền tảng, các giá trị di sản mới có thể được phát huy lâu dài, đóng góp thiết thực vào phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế địa phương, đồng thời gìn giữ bản sắc của vùng đất phía Nam Thủ đô.