Phát triển văn hóa phải tạo chuyển biến thực chất

VHO - Trong khuôn khổ Hội thảo khoa học cấp quốc gia Phát huy giá trị văn hoá Việt Nam thành một động lực quan trọng phát triển đất nước, tổ chức vào sáng 10.10, tại Nhà Quốc hội, Hà Nội, Báo Văn Hoá đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Triệu Thế Hùng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.

Theo ông, để Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị thực sự đi vào cuộc sống, Chương trình hành động quốc gia về phát triển văn hóa phải được thiết kế đồng bộ, xác định rõ trách nhiệm, mục tiêu và kết quả có thể đo lường, tạo chuyển biến thực chất trong đời sống Nhân dân.

P.V: Thưa ông, Nghị quyết số 80-NQ/TW đã mở ra tầm nhìn mới về phát triển văn hóa Việt Nam. Theo ông, yêu cầu quan trọng nhất để đưa Nghị quyết vào cuộc sống là gì?

- PGS.TS Triệu Thế Hùng: Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt văn hóa trong cấu trúc của mô hình phát triển đất nước, xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh, con người là trung tâm, đồng thời hướng tới quản trị văn hóa hiện đại và phát triển công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng mới.

Tuy nhiên, giá trị của một quyết sách lớn chỉ được khẳng định đầy đủ khi tầm nhìn chính trị được chuyển hóa thành thể chế khả thi; thể chế phải được bảo đảm bằng nguồn lực và năng lực thực thi. Kết quả cuối cùng phải được đo bằng sự phát triển con người và chất lượng đời sống văn hóa của Nhân dân.

Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội đã tạo bước chuyển quan trọng từ định hướng chính trị sang hành lang pháp lý, với những cơ chế đặc thù về ngân sách, đất đai, thuế, nhân lực và hoạt động sáng tạo.

Vấn đề quan trọng tiếp theo là phải tổ chức thực hiện hiệu quả, biến những cơ chế, chính sách đó thành kết quả cụ thể.

Ông đã nhấn mạnh Chương trình hành động quốc gia không thể chỉ là một danh mục công việc mà phải là một “kiến trúc thực thi”. Quan điểm này cần được cụ thể hóa như thế nào, thưa ông?

- Theo tôi, Chương trình hành động quốc gia phải được thiết kế thành một hệ thống đồng bộ, có sự liên kết chặt chẽ giữa mục tiêu, nhiệm vụ, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện.

Mỗi nhiệm vụ cần trả lời đầy đủ sáu câu hỏi: Mục tiêu cụ thể là gì? Sản phẩm đầu ra là gì? Cơ quan nào chịu trách nhiệm chính? Nguồn lực lấy từ đâu? Thời hạn hoàn thành khi nào? Kết quả được đo lường, giám sát ra sao?

Thiếu một trong sáu mắt xích này, nhiệm vụ rất dễ rơi vào tình trạng nhiều cơ quan cùng phối hợp nhưng không có chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng.

Tôi đề xuất Chương trình hành động quốc gia được cấu trúc theo tám trụ cột liên thông: hoàn thiện thể chế; xây dựng con người và môi trường văn hóa; bảo tồn và phát huy di sản; phát triển văn học, nghệ thuật; công nghiệp văn hóa và thị trường; chuyển đổi số; phát triển nhân lực; ngoại giao văn hóa và sức mạnh mềm.

Trong từng trụ cột, cần xác định những nhiệm vụ ưu tiên đủ sức tạo chuyển biến, tránh dàn trải, phân tán nguồn lực.

Nguồn lực vẫn là một trong những điểm nghẽn lớn của phát triển văn hóa. Theo ông, cần giải pháp gì để khơi thông nguồn lực?

- Đột phá về nguồn lực là một trong những yêu cầu trọng tâm. Nghị quyết số 28/2026/QH16 quy định chi ngân sách cho văn hóa tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước và tăng dần. Cùng với đó là những cơ chế ưu đãi về đất đai, thuế, đãi ngộ nhân lực văn hóa, nghệ thuật, thể thao; đặt hàng, khoán chi đối với sản phẩm sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước và thí điểm một số cơ chế hợp tác công - tư.

Tuy nhiên, nguồn lực phát triển văn hóa không chỉ đến từ ngân sách. Nhà nước cần kiến tạo thể chế, dẫn dắt chính sách, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp, cộng đồng và các chủ thể sáng tạo cùng tham gia.

Điều quan trọng là xây dựng cơ chế chuyển hóa di sản, tri thức và tài nguyên văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ, việc làm và thương hiệu.

Để công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045, cần hình thành hệ sinh thái đồng bộ về thể chế, tài chính, nhân lực, hạ tầng, bản quyền, phân phối và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Làm thế nào để khắc phục tình trạng chính sách được ban hành nhưng hiệu quả triển khai chưa rõ nét, thưa ông?

- Tôi cho rằng cần chuyển mạnh từ quản lý văn hóa nặng về cấp phép, kiểm soát sang quản trị hiện đại theo hướng kiến tạo phát triển, phục vụ, có sự tham gia của Nhà nước, thị trường, xã hội và cộng đồng sáng tạo.

Đặc biệt, phải đổi mới phương thức theo dõi, đánh giá kết quả thực hiện chính sách. Cần xây dựng khung đo lường thống nhất, được số hóa, gắn mục tiêu với cơ quan chủ trì, nguồn lực, thời hạn và các chỉ số kết quả.

Song song với đó là thiết lập hệ thống dữ liệu văn hóa quốc gia minh bạch, mở, liên thông; chuyển trọng tâm từ đo lường đầu vào sang đánh giá đầu ra và tác động thực tế.

Không chỉ quan tâm đã đầu tư bao nhiêu kinh phí, tổ chức bao nhiêu hoạt động, mà quan trọng hơn là những hoạt động đó tạo ra thay đổi gì trong đời sống văn hóa của người dân.

Tiến độ và kết quả thực hiện cần được công khai để xã hội giám sát, Quốc hội thẩm tra định kỳ. Đây cũng là cơ sở nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan thực thi.

Theo ông, đâu là những đột phá để phát triển văn hoá trong giai đoạn tới?

Tôi cho rằng cần có 6 đột phá là: thể chế; con người; nguồn lực; công nghệ và dữ liệu; quản trị và đo lường; hội nhập và sức mạnh mềm.

Những đột phá này cần được triển khai đồng bộ, bởi thể chế phải tạo điều kiện cho sáng tạo, nguồn lực bảo đảm cho phát triển, công nghệ mở rộng không gian sáng tạo và quản trị hiệu quả giúp chính sách đi vào cuộc sống.

Trong đó, phát triển con người có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Các hệ giá trị phải được chuyển hóa thành chuẩn mực nghề nghiệp, quy tắc ứng xử trong gia đình, nhà trường, cơ quan và trên không gian số.

Đồng thời, cần bảo đảm quyền tiếp cận, thụ hưởng văn hóa bình đẳng, nhất là với trẻ em, người khuyết tật, người nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số. Phát triển văn hóa cũng phải gắn với hội nhập quốc tế, nâng cao sức hấp dẫn, khả năng lan tỏa của các giá trị Việt Nam và củng cố sức mạnh mềm quốc gia.

Thưa ông, từ góc độ cơ quan dân cử, Quốc hội cần phát huy vai trò như thế nào trong việc giám sát thực hiện các chính sách phát triển văn hóa?

Trách nhiệm của Quốc hội không dừng ở việc thông qua nghị quyết mà phải đồng hành trong suốt quá trình thực thi.

Theo tôi, Quốc hội cần phát huy bốn vai trò: giám sát tối cao; hoàn thiện pháp luật đồng bộ; phân bổ và giám sát nguồn lực đúng mục tiêu; lắng nghe ý kiến của Nhân dân, cử tri và cộng đồng sáng tạo.

Cần tăng cường giám sát chuyên đề của Quốc hội và Hội đồng nhân dân, kết hợp báo cáo hành chính với khảo sát độc lập, dữ liệu ngân sách, đánh giá của chuyên gia và phản hồi của người dân.

Qua đó, kịp thời nhận diện những khó khăn, bất cập, điều chỉnh chính sách và bảo đảm các nguồn lực đầu tư cho văn hóa được sử dụng hiệu quả.

Để Chương trình hành động quốc gia sớm tạo chuyển biến thực chất, ông có những kiến nghị cụ thể nào?

Tôi đề xuất năm nội dung cần ưu tiên triển khai. Thứ nhất, xây dựng khung đo lường thống nhất, số hóa, gắn mục tiêu với cơ quan chủ trì, nguồn lực, thời hạn và chỉ số kết quả.

Thứ hai, ưu tiên ban hành ngay các văn bản hướng dẫn thi hành những cơ chế đặc thù đã được thông qua, bảo đảm chính sách có thể triển khai hiệu quả.

Thứ ba, tổ chức thí điểm có kiểm soát tại một số địa phương, với tiêu chí đánh giá và cơ chế nhân rộng rõ ràng.

Thứ tư, thiết lập cơ chế đối thoại chính sách thường niên giữa cơ quan nhà nước với nghệ sĩ, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, cộng đồng thực hành di sản và công chúng, qua đó kịp thời tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn.

Thứ năm, tăng cường giám sát chuyên đề của Quốc hội và Hội đồng nhân dân, kết hợp nhiều nguồn dữ liệu và đánh giá độc lập để xác định đúng hiệu quả thực thi.

Nhìn rộng hơn, hiện thực hóa tầm nhìn phát triển văn hóa đến năm 2045 đòi hỏi sự tham gia của bốn chủ thể: Nhà nước kiến tạo thể chế, bảo đảm nguồn lực; cộng đồng gìn giữ và trao truyền bản sắc; doanh nghiệp đầu tư sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa; văn nghệ sĩ, trí thức sáng tạo những tác phẩm có chiều sâu tư tưởng, bồi đắp đời sống tinh thần Nhân dân.

Nghị quyết số 80 đã mở ra tầm nhìn lớn, Nghị quyết số 28 tạo hành lang pháp lý. Mắt xích còn lại là Chương trình hành động quốc gia, phải biến tầm nhìn và thể chế thành năng lực thực thi, thành những tác động có thể cảm nhận và đo lường được trong đời sống Nhân dân.

Đó cũng là con đường để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và động lực quan trọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Trân trọng cảm ơn ông!