Phát huy “chốn Tổ” của tín ngưỡng thờ Mẫu gắn với phát triển du lịch

VHO - Với vị thế là nơi giáng sinh lần thứ nhất của Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Phủ Quảng Cung (Yên Đồng, Ninh Bình) không chỉ là "chốn Tổ" linh thiêng của tín ngưỡng thờ Mẫu mà còn là hạt nhân trong chiến lược phát triển du lịch văn hóa - tâm linh của địa phương.

Xã Yên Đồng (tỉnh Ninh Bình) là một đơn vị hành chính mới được hình thành trên cơ sở sáp nhập ba xã: Yên Đồng, Yên Trị và Yên Khang.

Sự hội tụ này không chỉ mở rộng không gian địa lý mà còn tạo nên một quần thể di sản vô cùng phong phú và đặc sắc.

Hội thảo khoa học “Phủ Quảng Cung và các di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu xã Yên Đồng, tỉnh Ninh Bình: Giữ gìn và phát huy giá trị, gắn với phát triển du lịch” do UBND xã Yên Đồng phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam tổ chức tại xã Yên Đồng ngày 25.1.2026 đã mở ra những định hướng đột phá, khẳng định tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản nguyên bản gắn liền với sự chuyển mình về kinh tế - xã hội của vùng đất "địa linh nhân kiệt" bên dòng sông Đáy.

Phát biểu tại Hội thảo, ông Nguyễn Huy Liệu, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Yên Đồng, đã khẳng định vị thế của địa phương như một "bảo tàng sống" về lịch sử và tín ngưỡng.

Hiện nay, trên địa bàn xã đang có 4 di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia bao gồm: Phủ Quảng Cung, đền Tướng Loát, đền Cả thôn Ngọc Chấn và đình, chùa làng Đô Quan.

Bên cạnh đó là di tích cấp tỉnh Nhà thờ Họ Đỗ cùng hệ thống đình, chùa, phủ và các cơ sở Công giáo có giá trị kiến trúc đặc biệt.

Sức hấp dẫn của Yên Đồng còn đến từ sự đa dạng tôn giáo. Nơi đây là một trong những trung tâm hình thành đạo Công giáo sớm nhất miền Bắc với giáo xứ Vĩnh Trị có lịch sử trên 300 năm.

Các công trình như nhà thờ Vĩnh Trị, Vỉ Nhuế không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà còn là những kiệt tác kiến trúc, minh chứng cho sự giao thoa văn hóa nghệ thuật tinh tế.

Với cảnh quan được bao bọc bởi dòng sông Đáy huyền thoại - con đường thủy lộ kết nối nhiều danh thắng từ Hà Nội đến Ninh Bình - Yên Đồng hội tụ đầy đủ các yếu tố "thiên thời, địa lợi, nhân hòa" để trở thành một điểm sáng trên bản đồ du lịch di sản.

Trong hệ thống các di tích tại Yên Đồng, phủ Quảng Cung giữ vị trí trung tâm, là biểu tượng thiêng liêng gắn liền với thực hành "Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã được UNESCO ghi danh vào năm 2016.

Mẫu Liễu Hạnh là một trong "Tứ bất tử" của người Việt. Phủ Quảng Cung gắn liền với sự tích giáng sinh lần thứ nhất của Thánh Mẫu Liễu Hạnh tại thôn Vỉ Nhuế.

Điều này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng: Nếu phủ Dầy gắn với lần giáng sinh thứ hai, phủ Tây Mỗ gắn với lần thứ ba, thì phủ Quảng Cung chính là nơi gắn với điểm khởi đầu của sự hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh trong không gian văn hóa đồng bằng Bắc Bộ.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Yên (Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam), trong lịch sử của tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh, từ lâu phủ Quảng Cung đã được biết đến là một trong hai trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh lớn  của tỉnh Nam Định xưa, Ninh Bình nay.

Tuy nhiên, trong diễn trình lịch sử, do tác động của nhiều yếu tố mà di sản văn hóa tín ngưỡng phủ Quảng Cung ít nhiều đã bị mai một và chưa được làm rõ về mặt giá trị.

Từ góc nhìn di sản văn hóa, trên cơ sở tiếp cận các nguồn tư liệu liên ngành (văn hóa dân gian, lịch sử, văn bản học, dân tộc học, biểu tượng học...) có thể khẳng định: Với vị thế là nơi phát sinh, hình thành, định bản và lan tỏa sách giáng bút Cát Thiên tam thế thực lục - bản kinh sách đầu tiên về Tam thế giáng sinh của Mẫu Liễu Hạnh, phủ Quảng Cung xứng đáng được tôn vinh là một trong những “chốn Tổ”, nơi gắn với sự tích giáng sinh lần thứ nhất của Thánh Mẫu Liễu Hạnh một trong “Tứ bất tử” của người Việt Nam.

Bên cạnh đó, với vai trò là trung tâm dung hòa, kết nối các hình thức tôn giáo, tín ngưỡng của người Việt, Phủ Quảng Cung còn là nơi hội tụ và lan tỏa những giá trị văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu của người Việt: tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và thờ người có công; tinh thần nhân văn, khoan dung và hòa hợp trong sự tiếp thu các yếu tố tôn giáo, tín ngưỡng du nhập...

Chính vì vậy, việc bảo tồn, khai thác và phát huy các giá trị di sản văn hóa tín ngưỡng phủ Quảng Cung không chỉ có ý nghĩa đối với địa phương, khu vực mà còn là một việc làm đặc biệt có ý nghĩa quan trọng trong công cuộc chấn hưng văn hóa thờ Mẫu của người Việt.

Hội thảo "Phủ Quảng Cung và các di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu xã Yên Đồng, tỉnh Ninh Bình: Gìn giữ và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch" đã nhận được sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu đến từ các cơ quan, đơn vị, viện, trung tâm nghiên cứu, trường đại học ở Hà Nội và địa phương.

Ban Tổ chức đã nhận được 30 bản tham luận, trong đó, có nhiều bài viết rất tâm huyết, công phu, khảo cứu tỉ mỉ, tiếp cận từ góc độ nghiên cứu liên ngành về giá trị di sản văn hóa ở các di tích tiêu biểu của xã Yên Đồng.

Các nhà khoa học, các nhà quản lý cũng đã đưa ra được các đề xuất và giải pháp thiết thực cho việc phát huy giá trị di tích phủ Quảng Cung và các di tích tiêu biểu ở xã Yên Đồng gắn với phát triển du lịch địa phương và của tỉnh Ninh Bình.

Các tham luận đều tập trung phân tích, chỉ ra vai trò, vị thế phủ Quảng Cung và tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh ở phủ Quảng Cung trong dòng chảy tín ngưỡng thờ Mẫu của địa phương và của người Việt, coi đó là cơ sở để khai thác, phát triển du lịch tâm linh (thờ Mẫu) trong sự kết nối với các di tích liên quan (đình, đền, chùa, phủ thờ Mẫu Liễu Hạnh) ở địa phương, khu vực và trong cả nước.

Hội thảo đã thảo luận sôi nổi và tiếp nhận nhiều đề xuất mang tính chiến lược nhằm biến di sản thành động lực phát triển kinh tế.

Theo đó, các đại biểu đề xuất lấy phủ Quảng Cung là trục du lịch tâm linh, lấy "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu" làm linh hồn.

Chuyển từ việc chỉ tham quan đơn thuần sang các hoạt động trải nghiệm như diễn xướng Chầu văn có thuyết minh và không gian trưng bày trang phục, nhạc cụ dân tộc.

Cùng với đó, các ý kiến thống nhất cần đưa Yên Đồng vào bản đồ du lịch tỉnh Ninh Bình, kết nối thành các tour du lịch  trong phạm vi trong và ngoài xã Yên Đồng.

Bên cạnh đó, khuyến khích người dân tham gia vào chuỗi cung ứng dịch vụ. Việc phát triển các sản phẩm OCOP địa phương gắn với quà tặng du lịch được xem là hướng đi bền vững để "lấy di tích nuôi di tích".

Hội thảo khẳng định phủ Quảng Cung và các di tích tiêu biểu tại xã Yên Đồng là nguồn tài nguyên vô giá, là "hồn cốt" của địa phương.

Để phát huy tối đa giá trị, cần thực hiện tốt nguyên tắc: “Bảo tồn để phát triển - Phát triển để bảo tồn”, làm du lịch để nuôi du lịch, xây dựng thương hiệu riêng cho du lịch Yên Đồng.

Cũng tại Hội thảo, PGS.TS Nguyễn Thị Yên nhấn mạnh rằng, văn hóa luôn biến đổi và phát triển, nhưng việc gắn với du lịch phải được thực hiện một cách bài bản. "Chỉ có kết nối di sản với đời sống và du lịch thì di sản mới thực sự sống. Một di sản đóng băng là một di sản chết", bà Nguyễn Thị Yên chia sẻ.

Do đó, Hội thảo khoa học về Phủ Quảng Cung và các di tích tiêu biểu tại Yên Đồng chính là bước khởi đầu quan trọng.

Thời gian tới, địa phương cần tổ chức thêm các cuộc tọa đàm chuyên sâu, xây dựng chiến lược đột phá về kinh tế đô thị dựa trên nền tảng văn hóa.

Sự chung tay của tỉnh Ninh Bình, các doanh nghiệp lữ hành và đặc biệt là sự đồng hành của giới khoa học sẽ giúp Yên Đồng không chỉ giữ vững bản sắc dân tộc mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn, mang đậm chiều sâu giá trị nhân văn của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.

Với hướng đi đúng đắn, phủ Quảng Cung - nơi được coi là khởi nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh - sẽ mãi là "điểm hẹn linh thiêng", nơi hội tụ và lan tỏa những giá trị di sản tốt đẹp trong dòng chảy hội nhập và phát triển bền vững. 

Bà Trịnh Thúy Nga, Thủ nhang phủ Quảng Cung cho biết, Hội thảo là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt không chỉ với người dân xã Yên Đồng nói riêng, mà còn đối với cộng đồng tín ngưỡng thờ Mẫu nói chung.

Là người trực tiếp trông nom, gìn giữ phủ Quảng Cung, bà Nga cho biết, di tích không chỉ là một công trình được dựng lại trên nền xưa, tích cũ mà còn là nơi hành lễ linh thiêng, là nơi kết nối cộng đồng.

Bà Trịnh Thúy Nga mong muốn các cấp chính quyền và cơ quan chuyên môn tiếp tục quan tâm, hỗ trợ tạo điều kiện cho công tác tu bổ, bảo tồn di tích.

Cùng với đó, phủ Quảng Cung cần có thêm những hoạt động hướng dẫn, tập huấn cho cộng đồng thực hành tín ngưỡng đúng với truyền thống, giữ được bản sắc và tránh những biểu hiện lệch lạc.

“Chúng tôi mong rằng việc kết nối giữa di tích với hoạt động du lịch văn hóa - tâm linh phải giữ gìn được sự tôn nghiêm, tránh thương mại hóa quá mức,

Cộng đồng địa phương, đặc biệt là thế hệ trẻ cũng cần được hỗ trợ, tạo điều kiện tham gia nhiều hơn vào việc gìn giữ di sản.

Khi lớp trẻ hiểu và yêu di sản thì các giá trị di sản mới có thể được tiếp nối lâu dài, trở thành niềm tự hào của quê hương”, bà Trịnh Thúy Nga nói.