Nguy cơ tàu cổ Hội An bị huỷ hoại nghiêm trọng nếu không được khai quật kịp thời

VHO - Liên quan đến di vật tàu cổ ở khu vực ven biển phường Hội An Tây (TP. Đà Nẵng), Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa thế giới Hội An vừa có tờ trình gửi Sở VHTTDL Đà Nẵng về việc đề nghị xem xét trình cấp thẩm quyền chủ trương khai quật và bảo quản di vật.

Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa thế giới Hội An (Trung tâm), cho biết đơn vị có văn bản báo cáo và đề xuất tham mưu Sở VHTTDL Đà Nẵng đề xuất thực hiện khai quật khảo cổ di vật theo hướng khai quật khẩn cấp.

Tuy nhiên, qua đối chiếu một số quy định cũng như căn cứ thực tế hiện trạng thì không thể triển khai khai quật khẩn cấp như đề xuất trước đó. Thay vào đó sẽ tiến hành khai quật con tàu theo quy trình thông thường.

Thực tế địa điểm xuất lộ di vật tàu là nằm ở ven bờ biển của phường Hội An Tây, ngay trên bãi biển công cộng, không thuộc tình trạng “đang ở dưới nước” (ngoại trừ vào mùa mưa sóng biển dâng cao, các thời điểm còn lại trong năm di vật tàu không nằm ở dưới nước).

Mặc dù di vật đã và đang bị tác động bởi các yếu tố có nguy cơ hủy hoại theo quy định về khai quật khảo cổ khẩn cấp, nhưng thời gian phát hiện di vật đã kéo dài từ cuối năm 2023 đến nay; dự lường công tác triển khai có tính phức tạp về kỹ thuật, thời gian, kinh phí do di vật có quy mô lớn; bên cạnh công tác khai quật khảo cổ cần thiết thực hiện công tác di chuyển và bảo quản đảm bảo di vật được gìn giữ lâu dài.

“Do đó, Trung tâm đề xuất thực hiện khai quật khảo cổ đối với di vật ở ven biển phường Hội An Tây theo hình thức khai quật khảo cổ trong lòng đất. Việc thực hiện khai quật khảo cổ đối với di vật được quy định Luật Di sản văn hóa và Nghị định số 308/2025/NĐ-CP”, ông Ngọc cho biết.

Đặc biệt, đây là di vật có quy mô lớn, thời điểm di vật xuất lộ rõ nhất có chiều rộng nhất là 5m, chiều dài phần xuất lộ đo được là 17,4m có thể chưa kết thúc do còn bị vùi lấp dưới cát, bằng vật liệu gỗ đã bị nhiễm mặn nhiều năm, việc bảo quản và phát huy tại chỗ không có tính khả thi. Do đó, song song với công tác khai quật khảo cổ đặt ra yêu cầu cấp thiết thực hiện công tác bảo quản nhằm phòng ngừa và hạn chế nguy cơ làm hư hỏng, gây hủy hoại di vật, phục vụ nghiên cứu và phát huy giá trị của di vật. Căn cứ quy định hiện hành, Trung tâm đề nghị Sở VHTTDL xem xét trình UBND TP. Đà Nẵng cho chủ trương khai quật khảo cổ và bảo quản di vật tàu ở khu vực ven biển phường Hội An Tây để có cơ sở triển khai.

Di vật tàu cổ là một trong những tư liệu hiếm có phục vụ công tác nghiên cứu về lịch sử, văn hoá, quá trình hình thành phát triển của Hội An. Đây cũng là chứng tích vật chất duy nhất còn khá nguyên vẹn để có thể nghiên cứu làm rõ về hàng hải, hoạt động kinh tế, giao thương, cảnh quan môi trường, dân cư ở vùng đất Hội An thời kỳ trước, đặc biệt thời kỳ Hội An là đô thị thương cảng quan trọng nhất ở Đàng Trong.

Mặt khác, di vật sẽ có nhiều đóng góp lớn cho định hướng xây dựng bảo tàng về tàu thuyền ở Việt Nam nói chung, Đà Nẵng nói riêng trong tương lai.

Trong thời gian qua, khu vực bờ biển nơi phát hiện di vật đang bị tác động trực tiếp của thời tiết bất lợi, sóng biển, thuỷ triều khiến di vật bị bồi lấp, xuất lộ thường xuyên dẫn đến các nguy cơ hủy hoại di vật: Nấm mốc, vi sinh vật phát triển, di vật bị nứt, mục do bề mặt gỗ thay đổi trạng thái ướt, khô diễn ra hàng ngày, sự ma sát gây xê dịch cấu kiện khi bị sóng đánh, vùi lấp.

Thực tế, một vài cấu kiện của tàu đã bị sóng đánh rời ra khỏi thân tàu, bề mặt các cấu kiện xuất lộ đã xảy ra tình trạng rêu mốc cho thấy quá trình phân hủy đã bắt đầu; tốc độ xuống cấp sẽ diễn ra nhanh chóng và nguy cơ di vật bị hủy hoại nghiêm trọng hơn nếu không kịp thời, khẩn trương có giải pháp khai quật và bảo quản.

“Vị trí xuất lộ di vật không chỉ nằm ở khu vực bờ biển chịu sự tác động của thời tiết bất lợi, chế độ thuỷ triều quanh năm mà nơi đây còn là khu vực bãi biển công cộng, nằm phía sau phạm vi hoạt động của khu nghỉ dưỡng du lịch nên việc bảo tồn và phát huy giá trị di vật tại chỗ là không có giải pháp khả thi”, Giám đốc Trung tâm thông tin thêm.

Theo Trung tâm, sau khi UBND thành phố thống nhất chủ trương cho phép khai quật khảo cổ, đơn vị sẽ tham mưu Sở VHTTDL lập dự án khai quật trình UBND thành phố thẩm định phê duyệt, đồng thời lập hồ sơ đề nghị Bộ VHTTDL và các đơn vị liên quan cấp phép khai quật khảo cổ theo quy định.

Trung tâm cũng đề xuất quy mô đầu tư với các nội dung trọng tâm như: Khai quật khảo cổ, thực hiện giải pháp kè chắn bao quanh địa điểm khảo cổ để ngăn nước; khai quật toàn bộ di vật tàu và khu vực lân cận xung quanh; thực hiện các nghiệp vụ theo quy định về công tác khảo cổ học; Di chuyển di vật về vị trí bảo quản, thực hiện giải pháp trục vớt, gia cố và di chuyển nguyên khối di vật tàu từ địa điểm khai quật đến vị trí bảo quản…

Trước đó Báo Văn Hóa đã đưa tin, bài phản ánh, tháng 12.2023, di vật tàu cổ xuất lộ lần đầu tại khu vực ven biển phường Hội An Tây (trước đây là phường Cẩm An, TP. Hội An), sau đó đã liên tục bị bồi lấp, xuất lộ với tần suất và mức độ khác nhau, đặc biệt là đầu tháng 11.2025, sau thời gian bị tác động mạnh bởi tình hình mưa bão, di vật tàu cổ đã xuất lộ gần như nguyên vẹn.

Đây là một phát hiện mới về khảo cổ học, có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa trên địa bàn.