Nghi lễ tôn vinh tiền nhân và ký ức cộng đồng vùng biển đảo

VHO - Sáng 23.2 (tức ngày 7 tháng Giêng năm Bính Ngọ), tại Khu di tích Quốc gia miếu Tiên Công, thuộc phường Phong Cốc, tỉnh Quảng Ninh, Lễ hội Tiên Công năm 2026 diễn ra trong không khí trang nghiêm mà rộn ràng.

Lễ hội là nơi truyền thống lịch sử, tín ngưỡng cộng đồng và bản sắc cư dân vùng đảo Hà Nam hòa quyện thành một chỉnh thể văn hóa sống động. Đây là lễ hội lớn, đặc sắc do UBND phường Phong Cốc tổ chức, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương.

Nghi lễ rước người - linh hồn của lễ hội

Nếu nhiều lễ hội Việt Nam lấy rước thần, rước sắc phong làm trung tâm, thì Lễ hội Tiên Công lại tôn vinh con người, cụ thể là các bậc cao niên. Chính nét riêng này khiến lễ hội trở thành hiện tượng văn hóa độc đáo trong hệ thống lễ hội truyền thống vùng duyên hải Bắc Bộ.

Điểm nhấn năm nay là nghi thức rước các cụ thượng lên miếu dâng hương tưởng niệm tiền nhân khai khẩn. Riêng ngày chính hội có 35 cụ cao niên từ 80 tuổi trở lên được rước. Trước đó, ngày 22.2 đã có 204 cụ tham gia nghi lễ, nâng tổng số cụ được rước lên miếu năm nay lên 239.

Theo Ban Tổ chức, trong số này có 195 cụ tròn 80 tuổi, 37 cụ tròn 90 tuổi và 7 cụ tròn 100 tuổi.

Hình ảnh các cụ vận trang phục truyền thống, được con cháu và dòng họ cung kính rước trong tiếng nhạc lễ, cờ hội rực sắc xuân, tạo nên một trường đoạn đầy xúc động, nơi đạo lý “uống nước nhớ nguồn” không chỉ được nhắc lại bằng lời mà được thể hiện bằng nghi lễ trang trọng.

Không gian tín ngưỡng và ký ức khai phá đất đảo

Miếu Tiên Công là một công trình tín ngưỡng và cũng là “trục ký ức” của cộng đồng cư dân Hà Nam. Nơi đây ghi dấu gần 600 năm lịch sử khai phá, bắt đầu từ năm 1434 khi các bậc Tiên Công quai đê, lấn biển, lập làng, đặt nền móng cho vùng đất trù phú hôm nay.

Năm 2026, lễ hội gắn với kỷ niệm 592 năm sự kiện khai canh ấy. Đây là mốc thời gian mang tính lịch sử và là dịp cộng đồng tái khẳng định căn tính văn hóa, điều mà giới nghiên cứu di sản gọi là “ký ức cộng đồng được nghi lễ hóa”.

Trong buổi sáng chính lễ, không gian miếu đông kín người dân và du khách. Tất cả cùng thành tâm hướng về tổ tiên, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, gia đình an vui. Ước tính trong những ngày diễn ra lễ hội có khoảng 10 vạn lượt người về dự.

Cấu trúc nghi lễ mang tính cộng đồng cao

Lễ hội năm nay diễn ra trong bối cảnh tổ chức chính quyền hai cấp đang được sắp xếp lại, nhưng vẫn giữ được quy mô trang trọng, thậm chí bài bản hơn thường niên. Trong hai ngày mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng, các cụ thượng cùng gia đình đã dâng lễ tại miếu để báo cáo với Tiên Công.

Ngày chính hội mùng 7 tháng Giêng có hai đoàn rước lớn gồm: 2 đoàn rước tập thể,  6 đoàn rước cá nhân, hơn 200 cụ thượng dẫn lễ.

Tổng thể nghi lễ diễn ra trên phạm vi rộng, gắn với các địa phương thuộc vùng đảo Hà Nam xưa gồm Phong Cốc, Phong Hải, Yên Hải, Cẩm La, Liên Hòa. Trong đó trung tâm là miếu Tiên Công và 17 từ đường các dòng họ thờ Thủy tổ Tiên Công.

Chính cấu trúc từ phân tán đến tập trung này cho thấy lễ hội là một sự kiện văn hóa với mạng lưới nghi lễ liên kết cộng đồng, phản ánh cấu trúc xã hội truyền thống của cư dân ven biển Bắc Bộ.

Song hành cùng phần lễ là chuỗi hoạt động hội mang đậm dấu ấn sinh hoạt dân gian cổ truyền: chơi đu, chọi gà, cờ người, tổ tôm điếm, hát đúm, đấu vật, đắp đê…

Đáng chú ý, trò đắp đê mang tính biểu tượng nghề nghiệp, tái hiện lịch sử quai đê lấn biển của tổ tiên. Trong nhãn quan văn hóa học, đây là dạng trò diễn ký ức nghề nghiệp, một hình thức truyền dạy lịch sử bằng trải nghiệm trực tiếp.

Các hoạt động này đáp ứng đồng thời các nhu cầu vui chơi giải trí, giao lưu cộng đồng và sinh hoạt tâm linh, qua đó góp phần xây dựng đời sống văn hóa cơ sở và duy trì các giá trị truyền thống.

Lễ hội Tiên Công là sinh hoạt đầu xuân minh chứng cho sức sống lâu bền của truyền thống trong đời sống hiện đại.

Giá trị lớn nhất của lễ hội này nằm ở chỗ: Không thần thánh hóa huyền thoại, không trình diễn hóa tín ngưỡng mà đặt con người thật vào trung tâm tôn vinh.

Việc rước các cụ thượng, những người đã trải qua gần trọn một thế kỷ chính là nghi thức tôn vinh thời gian, tôn vinh trải nghiệm sống, tôn vinh ký ức. Đó là triết lý nhân văn sâu sắc hiếm thấy trong cấu trúc lễ hội truyền thống.

Lễ hội Tiên Công 2026 là sự kiện văn hóa lớn nhất vùng đảo Hà Nam, minh chứng sống động cho sức mạnh của ký ức cộng đồng và đạo lý truyền đời.

Trong dòng chảy lễ hội Việt Nam, đây là một trường hợp hiếm thấy, nơi lịch sử khai phá đất đai, tín ngưỡng thờ tổ và văn hóa trọng lão kết tinh thành một nghi lễ vừa trang nghiêm vừa chan chứa cảm xúc - một di sản sống đang tiếp tục được cộng đồng gìn giữ và truyền trao.