Kết nối để di sản tạo giá trị cho cộng đồng

VHO - Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM 2026 kết nối Cần Giờ và Vũng Tàu, mở rộng không gian văn hóa biển, phát huy vai trò cộng đồng và giá trị di sản.

Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM năm 2026 vừa khép lại sau 5 ngày diễn ra tại Cần Giờ và Vũng Tàu. Lần đầu tiên, Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ và Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam được kết nối trong một chuỗi hoạt động chung. Cách làm này góp phần mở rộng không gian văn hóa biển, đồng thời tiếp tục phát huy vai trò của cộng đồng trong thực hành và gìn giữ di sản.

Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM năm 2026 diễn ra từ ngày 23-27.9 (nhằm ngày 13-17 tháng 8 âm lịch), do Sở Văn hóa và Thể thao, Sở Du lịch, UBND xã Cần Giờ và UBND phường Vũng Tàu phối hợp thực hiện.

Trong bối cảnh TP.HCM mở rộng không gian phát triển sau sắp xếp đơn vị hành chính, việc kết nối Cần Giờ với Vũng Tàu thông qua Lễ hội Nghinh Ông mở ra một cách tiếp cận mới đối với văn hóa biển của thành phố. Hai địa phương có những không gian văn hóa riêng nhưng cùng gắn với đời sống cư dân vùng biển, tín ngưỡng thờ Cá Ông và những thực hành được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Điều quan trọng là sự kết nối này không làm mất đi căn cước của từng lễ hội.

Tên gọi chung Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM được sử dụng để mở rộng không gian quảng bá, tổ chức hoạt động và giới thiệu văn hóa biển. Trong khi đó, tên gọi Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ và Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam vẫn được giữ nguyên. Các nghi lễ cũng tiếp tục được thực hành trong không gian vốn có của từng cộng đồng.

Đây là nguyên tắc cần được giữ khi đưa di sản vào những không gian phát triển mới: kết nối để phát huy giá trị, nhưng không đồng nhất những gì vốn có căn cước riêng.

Cộng đồng quyết định sức sống của lễ hội

Với một lễ hội gắn với tín ngưỡng dân gian như Nghinh Ông, phần quan trọng nhất không nằm ở sân khấu hay số lượng hoạt động bên ngoài nghi lễ. Giá trị cốt lõi nằm ở việc cộng đồng có tiếp tục thực hành những gì cha ông để lại hay không.

Tại Cần Giờ, lễ hội vẫn gắn với Lăng Ông Thủy Tướng, biển và cộng đồng cư dân địa phương. Các nghi lễ truyền thống, trong đó có Lễ Cúng Tiền hiền, Hậu hiền, Bạn cũ - Lái xưa và Lễ Nghinh Ông trên biển, tiếp tục được thực hành với sự tham gia của cộng đồng.

Tại Vũng Tàu, Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam vẫn gắn với Di tích Đình thần Thắng Tam, không gian biển và những nghi thức truyền thống.

Những yếu tố này cho thấy lễ hội có thể được mở rộng về không gian quảng bá, nhưng không thể tách khỏi nơi di sản được hình thành và những người đang thực hành di sản.

Nếu nghi lễ chỉ còn là một chương trình để du khách xem, di sản sẽ dần mất đi ý nghĩa vốn có. Ngược lại, khi cộng đồng vẫn trực tiếp tham gia, những tri thức, tập quán và ký ức văn hóa tiếp tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, lễ hội vẫn giữ được đời sống của mình trong xã hội đương đại.

Vì vậy, việc đánh giá một lễ hội di sản không nên chỉ dựa vào quy mô tổ chức hay lượng người tham dự. Ý nghĩa quan trọng hơn là cộng đồng có thực sự giữ vai trò chủ thể hay không.

Ở Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ và Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam, qua thực tế tổ chức năm nay, vai trò đó tiếp tục được duy trì. Đây là nền tảng để lễ hội có thể phát triển trong những năm tới mà không đánh đổi bản sắc lấy quy mô.

Di sản phải tạo giá trị trở lại cho cộng đồng

Một vấn đề lớn hơn được đặt ra sau lễ hội năm nay là làm thế nào để di sản thực sự trở thành nguồn lực cho cộng đồng.

Lễ hội Nghinh Ông trước hết là một thực hành văn hóa, tín ngưỡng của cư dân vùng biển. Nhưng chính vì gắn chặt với đời sống địa phương, lễ hội cũng chứa đựng nhiều giá trị có thể được khai thác phù hợp cho phát triển du lịch văn hóa và kinh tế di sản.

Câu chuyện về tín ngưỡng thờ Cá Ông, nghề biển, đời sống ngư dân, lịch sử hình thành các cộng đồng ven biển, không gian nghi lễ và những tập quán liên quan có thể trở thành chất liệu cho các sản phẩm du lịch, giáo dục và trải nghiệm văn hóa.

Việc kết nối Cần Giờ và Vũng Tàu trong một chuỗi hoạt động chung tạo thêm điều kiện để những giá trị đó được giới thiệu trong một không gian rộng hơn. Các tuyến du lịch đường bộ, đường thủy, hệ thống lưu trú, dịch vụ và điểm đến có thể từng bước được kết nối với câu chuyện di sản.

Nhưng đây không nên là quá trình khai thác di sản để phục vụ du lịch một chiều.

Giá trị của kinh tế di sản trước hết phải quay trở lại cộng đồng. Người dân cần có cơ hội tham gia cung cấp dịch vụ, xây dựng sản phẩm trải nghiệm, giới thiệu nghề biển, ẩm thực, phong tục và câu chuyện của địa phương. Những người trực tiếp thực hành nghi lễ cũng cần được nhìn nhận như những chủ thể nắm giữ tri thức về di sản.

Khi đó, cộng đồng không chỉ “tham gia lễ hội” mà có thể tham gia tạo ra giá trị từ lễ hội và từ chính di sản của mình.

Đây là điểm có ý nghĩa đối với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của TP.HCM. Công nghiệp văn hóa không bắt đầu từ việc tạo ra một sản phẩm mới hoàn toàn, mà có thể bắt đầu từ việc nhận diện những giá trị văn hóa đã tồn tại trong cộng đồng, tổ chức lại, nâng chất lượng và tạo ra sản phẩm phù hợp mà không làm biến dạng giá trị gốc.

Kết nối để mở rộng, không phải để hòa tan

Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM năm 2026 cho thấy việc mở rộng không gian quảng bá văn hóa biển của thành phố có thể được thực hiện song song với việc giữ gìn không gian thực hành của từng di sản.

Cần Giờ và Vũng Tàu có thể cùng kể câu chuyện về văn hóa biển TP.HCM, nhưng mỗi nơi vẫn cần giữ câu chuyện riêng của mình. Cái chung tạo nên sức mạnh kết nối; cái riêng tạo nên căn cước của di sản.

Từ góc độ quản lý, điều này đòi hỏi cơ quan nhà nước không chỉ làm tốt vai trò tổ chức, điều phối và bảo đảm an toàn, mà còn phải tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục làm chủ di sản. Mọi hoạt động khai thác phục vụ du lịch hay phát triển kinh tế cần được đặt sau yêu cầu bảo vệ không gian văn hóa và tính liên tục của thực hành di sản.

Đặc biệt, không nên đánh đồng việc phát triển lễ hội với việc mở rộng quy mô. Một lễ hội có thể nhỏ về hình thức nhưng có sức sống nếu cộng đồng vẫn thực hành, vẫn trao truyền và vẫn nhận thấy giá trị của lễ hội đối với đời sống.

Ngược lại, nếu lễ hội ngày càng lớn nhưng cộng đồng dần đứng ngoài, phần văn hóa cốt lõi sẽ bị suy giảm.

Thực tế tổ chức Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM năm 2026 cho thấy cơ quan quản lý đã có cách làm phù hợp khi vừa kết nối không gian văn hóa biển giữa Cần Giờ và Vũng Tàu, vừa giữ được không gian thực hành và những nét riêng của từng lễ hội.

Công tác tổ chức, điều phối được thực hiện theo hướng tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục giữ vai trò chủ thể, trong khi các hoạt động quảng bá, du lịch được đặt trong mối quan hệ với giá trị văn hóa và đời sống của địa phương.

Đây cũng là cơ sở để việc phát huy giá trị lễ hội trong những năm tới đi vào chiều sâu hơn, mở rộng không gian kết nối nhưng không làm mất bản sắc, đưa di sản đến gần du khách nhưng không tách di sản khỏi cộng đồng, đồng thời từng bước để những giá trị văn hóa được tạo ra từ lễ hội trở lại phục vụ chính cộng đồng thực hành di sản.