Gốm Thanh Hà: Giữ hồn đất, mở lối sáng tạo

VHO - Hơn 500 năm tồn tại, làng gốm Thanh Hà không chỉ lưu giữ kỹ thuật làm gốm và ký ức về một làng nghề gắn với thương cảng quốc tế Hội An, mà đang tìm cách đưa những giá trị ấy vào đời sống đương đại. Câu chuyện giữ nghề được nối dài bằng những cuộc gặp gỡ, đối thoại và sáng tạo mới, mở thêm hướng đi cho di sản trong nhịp sống hôm nay.

Giữ mạch nghề, trao truyền ký ức

Hơn 500 năm qua, làng gốm Thanh Hà là nơi diễn ra sự kết hợp và kiến tạo giữa đất - nước - lửa, cùng tâm huyết, bàn tay tài hoa và khối óc sáng tạo của người thợ. Từ những nguyên liệu tưởng chừng bình dị ấy, qua bàn tay con người, những sản phẩm gốm ra đời, phục vụ đời sống và tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc.

Ở Thanh Hà, nghề gốm không đơn thuần là một phương thức sản xuất. Trong từng công đoạn làm nghề còn lưu giữ tri thức bản địa, mỹ cảm dân gian, tập quán và những ký ức được trao truyền qua nhiều thế hệ. Vì vậy, với người dân nơi đây, giữ nghề cũng là giữ một phần hồn cốt của làng. Người Thanh Hà luôn dặn nhau giữ trọn cái “Tình” với đất, cái “Tâm” với nghề, hết lòng truyền lại ngọn lửa đam mê cho thế hệ mai sau để nghề gốm ngày càng phát triển.

Sức sống trường tồn qua bao thăng trầm đã đưa nghề gốm Thanh Hà khẳng định là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; làng Thanh Hà được vinh danh ở hạng mục “Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất năm 2025”. Đây không chỉ là danh hiệu, mà còn là sự ghi nhận đối với sức mạnh nội sinh của một làng nghề khi người dân trở thành chủ thể gìn giữ di sản, lấy văn hóa làm nền tảng và du lịch cộng đồng làm một trong những hướng phát triển.

Bà Lê Thị Hồng Thảo, Phó Chủ tịch UBND phường Hội An Tây chia sẻ: “Di sản không phải là tàn tích của quá khứ, mà là ngọn lửa cần được trao truyền. Tri ân Tổ nghề chính là tri ân từng giọt mồ hôi, từng vết chai sạn trên bàn tay bà con nghệ nhân - những con người đang giữ cho lò gốm quê hương đêm ngày đỏ lửa, giữ cho bàn xoay luôn nối liền quá khứ đến hiện tại và cả tương lai.”

Lời chia sẻ ấy cũng cho thấy một quan niệm đang được đặt ra ngày càng rõ trong câu chuyện bảo tồn làng nghề: Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được tiếp tục thực hành, trao truyền và hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Sáng tạo từ chính di sản

Giỗ Tổ nghề gốm Thanh Hà năm 2026 diễn ra vào cuối tháng 8 vừa qua không chỉ là dịp tri ân tiền nhân, lan tỏa giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia gốm Thanh Hà mà còn trở thành nơi hội tụ, mở ra những kết nối mới giữa di sản và sáng tạo. Những nghi thức truyền thống được đặt bên cạnh các hoạt động trải nghiệm, tiếp cận mới, giúp du khách không chỉ nhìn ngắm mà còn có cơ hội hòa mình vào không gian văn hóa, tìm hiểu nghề thủ công và chạm vào câu chuyện của đất, của người ở làng nghề hơn 500 năm tuổi.

Từ đất, nước và lửa, những người thợ Thanh Hà đã tạo nên một dòng gốm mang dấu ấn riêng suốt hơn 500 năm. Nhưng trong đời sống đương đại, một câu hỏi mới đang được đặt ra: Làm thế nào để giữ được hồn cốt của gốm Thanh Hà, đồng thời sáng tạo những sản phẩm và trải nghiệm phù hợp với đời sống hôm nay?

Theo ông Nguyễn Văn Nguyên, Giám đốc Công viên & Bảo tàng Đất nung Thanh Hà, một làng nghề muốn tiếp tục sống thì bên cạnh việc gìn giữ những giá trị đã có cũng cần luôn đặt ra câu hỏi, từ những giá trị ấy, chúng ta có thể sáng tạo thêm điều gì cho hôm nay và cho ngày mai?

Đó cũng chính là câu chuyện được những người làm nghề, nhà nghiên cứu, nhà thiết kế, chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng chia sẻ, đối thoại tại tọa đàm “Giữ hồn gốm Thanh Hà - Sáng tạo sản phẩm mới cho du lịch” do Công viên và Bảo tàng Đất nung Thanh Hà tổ chức trong khuôn khổ lễ giỗ Tổ nghề gốm vừa qua. 

Giữ gìn không có nghĩa là đứng yên. Và sáng tạo không có nghĩa là rời xa những gì đã làm nên bản sắc của làng. Từ quan điểm đó, câu chuyện được dẫn dắt sâu hơn vào những vấn đề cốt lõi: Thanh Hà đang có những giá trị gì? Điều gì cần được gìn giữ; điều gì có thể chuyển hóa thành ngôn ngữ thiết kế mới? Sản phẩm mới sẽ đi vào đời sống và thị trường bằng cách nào; và sẽ bắt đầu từ đâu?

Từ thực tế của người thợ làng gốm Thanh Hà trong câu chuyện sáng tạo, đưa sản phẩm truyền thống đến sản phẩm phục vụ du lịch, nghệ nhân trẻ Lê Văn Nhật cho rằng: “Đổi mới sản phẩm cần bắt đầu từ chính kinh nghiệm, kỹ thuật và đời sống của những người đang giữ nghề”.

Trong khi đó, nhà nghiên cứu Phùng Tấn Đông đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: “Khi nhìn một sản phẩm mới, điều gì khiến người ta có thể nhận ra đó là sản phẩm của Thanh Hà?” Theo ông, cần nhận diện rõ các giá trị văn hóa, lịch sử, môi trường văn hóa, tập quán, tín ngưỡng, đặc điểm vật liệu… để làm cơ sở cho thiết kế mới. Bởi nếu sáng tạo không dựa trên nền tảng văn hóa của làng nghề, sản phẩm mới rất dễ mất đi dấu ấn riêng vốn làm nên giá trị của gốm Thanh Hà.

Để mạch nghề tiếp tục chảy

Bên cạnh những yếu tố như kỹ thuật, bản sắc, đổi mới sản phẩm, tiếp cận thị trường…, điều then chốt quyết định sự trường tồn và phát triển của một làng nghề vẫn là cộng đồng, là những con người luôn đau đáu với việc giữ “lửa”, không chỉ làm ra sản phẩm thủ công mà còn tìm cách nối mạch nghề với đời sống đương đại.

Cộng đồng chính là chủ thể tạo nên cuộc gặp gỡ giữa di sản và sáng tạo, để những giá trị xưa được tiếp nối trong sản phẩm hôm nay, đồng thời mở thêm những con đường mới cho sinh kế và tương lai bền vững của làng nghề.

Ông Nguyễn Chí Tiên, đại diện Phòng Kinh tế Hạ tầng và Đô thị phường Hội An Tây khẳng định: “Làng nghề chỉ có thể phát triển lâu dài khi chính cộng đồng là chủ thể, còn chính quyền và các tổ chức bên ngoài đóng vai trò tạo điều kiện, hỗ trợ và kết nối”.

Ngay tại sự kiện giỗ Tổ nghề 2026 vừa qua, Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Hội An Tây, Công ty Cổ phần Trí tuệ nhân tạo Việt Nam và Công viên Đất nung Thanh Hà đã cùng ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác chương trình số hóa làng gốm Thanh Hà với các nội dung xây dựng bản đồ số làng gốm Thanh Hà, hệ thống thuyết minh tự động phục vụ du khách và kết nối hệ sinh thái du lịch số, hướng đến việc bảo tồn, quảng bá, phát huy bền vững các giá trị của làng nghề, từng bước hình thành một hệ sinh thái thông tin du lịch số cho làng gốm.

Sự hợp tác giữa ba đơn vị quản lý là một bước khởi đầu cho hành trình kết nối, lưu giữ và kể lại những câu chuyện, ký ức và giá trị của làng nghề theo cách mới, đến gần hơn với du khách bằng công nghệ.

Từ góc nhìn ấy, câu chuyện sáng tạo sản phẩm mới không phải là cuộc chạy đua theo thị trường, càng không phải thay đổi bằng mọi giá. Phía sau mỗi sản phẩm hôm nay là một câu chuyện rộng hơn về cách một làng nghề truyền thống thích ứng với thời đại. Điều quan trọng là xác định được đâu là giá trị cốt lõi cần giữ, đâu là không gian có thể sáng tạo và làm thế nào để những sáng tạo ấy quay trở lại phục vụ cộng đồng.

Sau hơn 500 năm, gốm Thanh Hà đang được đặt trong một không gian phát triển mới, nơi văn hóa, nghệ thuật của ngành nghề thủ công truyền thống có thể gặp gỡ thiết kế, du lịch và đời sống đương đại.

Từ giữ nghề đến sáng tạo sản phẩm, từ trao truyền kỹ thuật đến mở rộng không gian trải nghiệm, hành trình ấy đang góp phần để gốm Thanh Hà tiếp tục giữ vị trí riêng trong đời sống văn hóa Hội An, đồng thời cùng thành phố phát huy các giá trị sáng tạo, từng bước khẳng định vị thế trong Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO.