Hồn xuân của miền quê Bắc Bộ

VHO - Ở tỉnh Ninh Bình có tới bốn chợ Viềng. Dù ở những miền quê khác nhau, nhưng đều họp vào những ngày đầu năm và thường gắn với một đền, chùa nhất định.

Chợ Viềng Nam Trực bên cạnh chùa Bi thờ Từ Đạo Hạnh; Chợ Viềng Liễu Đề họp ở khu vực đền thờ Triệu Quang Phục; Chợ Viềng Mỹ Lộc, cách đền Trần không xa; còn chợ Viềng xã Vụ Bản gắn với quần thể Phủ Dầy. Từ xa xưa, chợ Viềng xã Vụ Bản thường họp trước đền ông Khổng và trên đường vào Phủ Chính, vì thế còn có tên là chợ Viềng Phủ hay còn gọi là chợ Phủ Dầy.

 Cho đến nay, vẫn chưa có câu trả lời cho thỏa đáng vì sao trên đất Ninh Bình lại có nhiều chợ Viềng đến thế, chợ Viềng có từ bao giờ và vì sao lại gọi là chợ Viềng?

Có người lý giải rằng Ninh Bình (Nam Định cũ) là một trong những cái nôi của nền văn minh lúa nước. Đời sống vật chất và tinh thần ở đây sớm phát triển. Sự phát triển ấy đã thúc đẩy nhu cầu giao lưu văn hóa và tình cảm. Cùng với lễ hội và đền chùa, chợ, hội chợ cũng là những phương tiện giao lưu hữu hiệu. Đây là một trong những nguyên nhân để giải thích vì sao trên đất Ninh Bình, chợ Viềng có ở nhiều nơi.

Hãy đọc bài ca dao nói về thú chơi chợ ngày xưa ở vùng Tây - Nam phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình vào dịp Tết đến Xuân về: “Mồng một ăn Tết ở nhà/ Mồng hai chơi điếm, mồng ba chơi đình/ Mồng bốn chơi chợ Quả Linh/ Mồng năm chợ Trình, mồng sáu chợ Gôi/ Nghỉ ngày mồng bảy mà thôi/ Đến ngày mồng tám đi chơi chợ Viềng/ Chợ Viềng năm có một phiên/ Cái nón em đội, cũng tiền anh mua...”.

Người ta không xác định được thời điểm ra đời của bài ca dao, chỉ biết rằng nó được lưu truyền từ nhiều đời. Và như vậy, chợ Viềng đã có từ lâu. Bài ca dao không nói rõ chợ Viềng ở miền quê nào, nhưng những địa danh mà bài ca dao nói tới như chợ Quả Linh, chợ Trình, chợ Gôi thì ai cũng có thể nhận biết được đây là Chợ Viềng - Phủ Dầy. Bởi lẽ, những chợ trên đều nằm trên đất Thiên Bản cũ, trục đường 10 nối phường Nam Định với phường Hoa Lư tỉnh Ninh Bình.

Chợ Viềng - Phủ Dầy họp mỗi năm chỉ đúng một phiên, vào mồng 8 tháng Giêng. Có thể xem đây là chợ đông vui bậc nhất trong các chợ Viềng và đã từ lâu được đồng bào cả nước biết đến. Người đi chợ dù vào Phủ dâng hương, vào lăng viếng Mẫu Liễu Hạnh, hay mua sắm gì đó cũng là để cầu may, cầu phúc, cầu lộc, cầu tài, cầu “mưa thuận gió hòa”, cầu cho sự sinh sôi nảy nở, cho sự thịnh vượng... của một năm mới bắt đầu.

Hàng hóa Chợ Viềng - Phủ Dầy phong phú, đa dạng, song chủ yếu là cây, con giống, nông cụ, công cụ gia đình, đồ thờ cúng, nếu có đồ cổ thì cũng mang tính chất tín ngưỡng. Có thể xem đây là hội chợ trưng bày sản vật đặc trưng của nhiều miền quê. Đồ tre của Tử Vinh, Thanh Hóa; đồ sắt của Bảo Ngũ, Tống Xá; đồ gỗ Lê Xá, La Xuyên; cây, con giống của Nam Điền, Nam Trực... Giá của những đồ vật, sản vật đều phải chăng. Người bán không nói thách, người mua không vật nài.

Ở Chợ Viềng - Phủ Dầy có hai đặc sản thu hút được sự quan tâm nhiều hơn của du khách thập phương. Đó là thịt bê thui và mía Đường Trèo Thanh Hóa. Mía Đường Trèo ngày nay không còn nữa, thay vào đó là mía ruột vàng, vỏ màu cánh gián cũng từ Thanh Hóa, Ninh Bình (cũ) đưa ra. Đi chợ dù “ngựa xe như nước áo quần như nêm”, dù “dập dìu tài tử giai nhân” thì phần đông ai cũng có trong tay cây mía. Người ta mua mía cầu may, giải khát và cũng rất tiện lợi thay cây gậy chống khi lên chùa Linh Sơn dâng hương lễ Phật, để ngắm cảnh trời, mây, sông, núi thiêng liêng thơ mộng.

Không ở đâu bán nhiều thịt bê thui như ở Chợ Viềng - Phủ Dầy. Đây là mặt hàng được tiêu thụ nhiều nhất sau mặt hàng cây, con giống, cây cảnh. Quầy thịt bê thui san sát dài hàng trăm mét bên các lề đường vào chợ Phủ. Đây là thứ hàng đắt tiền, nhưng người mua vẫn tấp nập, chen chúc. Có thể nói, chỉ một ngày thôi có tới hàng chục tấn thịt bê thui theo chân du khách về khắp các vùng miền. Người mua ít thì dăm lạng, một cân, nhiều tới hàng yến hoặc nhiều hơn nữa. Thịt bê thui được đóng bao vần lên những chuyến xe đến từ Thanh Hóa, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Hà Nội...

Những năm gần đây, được sự quan tâm của chính quyền các cấp, Chợ Viềng - Phủ Dầy được mở rộng và ngày một đông vui. Chợ họp kéo dài trên nhiều địa điểm: Từ Sân vận động Trường THPT Hoàng Văn Thụ đến Phủ Vân, Phủ Chính, dọc đường 56, từ đền Ông Khổng đến thị trấn Gôi. Dù chợ có những tên khác nhau như chợ Viềng, chợ Viềng Phủ, chợ Viềng Xuân, chợ Xuân, nhưng ai cũng hiểu đó là Chợ Viềng - Phủ Dầy trên đất Tiên Hương, Vân Cát, xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình, để rồi náo nức hằng năm chờ đến đêm ngày mùng 7 lao sang ngày mùng 8 đi chơi chợ. Người như nêm. Mặt ai cũng rạng rỡ trong mùa Xuân mới!