Góp ý Đề án định giá kinh tế di sản từ thực tiễn Hội An, Mỹ Sơn

VHO - Từ thực tiễn quản lý hai Di sản văn hóa thế giới Hội An và Mỹ Sơn, thành phố Đà Nẵng đề xuất nhiều nội dung nhằm hoàn thiện Đề án “Định giá kinh tế di sản - TEV, lượng hóa giá trị kinh tế tổng thể di sản thế giới”, trong đó nhấn mạnh TEV phải là công cụ hỗ trợ quản trị, bảo tồn và phát huy giá trị, không phải là việc “định giá” nhằm thương mại hóa di sản.

Trong khuôn khổ Hội nghị góp ý Đề án “Định giá kinh tế di sản - TEV, lượng hóa giá trị kinh tế tổng thể di sản thế giới” (gọi tắt Đề án) do Bộ VHTTDL tổ chức tại Hà Nội sáng 11.9, đoàn đại biểu thành phố Đà Nẵng có Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi cùng đại diện lãnh đạo Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa thế giới Hội An và Ban Quản lý Di sản Văn hóa Thế giới Mỹ Sơn tham dự, góp ý trực tiếp vào Đề án.

Không thể nhìn giá trị di sản chỉ từ tiền vé

Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi cho rằng, từ góc nhìn của một địa phương đang trực tiếp quản lý hai Di sản văn hóa thế giới có đặc trưng rất khác nhau là Đô thị cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn, việc xây dựng Đề án lần này không chỉ có ý nghĩa nghiên cứu mà còn có thể tạo ra một công cụ quản trị mới.

Theo đó, Đề án cần giúp địa phương làm rõ ba vấn đề: di sản đang tạo ra những giá trị gì; các giá trị đó lan tỏa, được phân bổ như thế nào; và cần tái đầu tư nguồn lực ra sao để bảo tồn, phát huy giá trị di sản bền vững.

Qua nghiên cứu dự thảo, thành phố Đà Nẵng đánh giá cao sự đầu tư nghiêm túc, bài bản của Ban soạn thảo và các chuyên gia. Dự thảo đã hình thành khung phương pháp khoa học nhằm nhận diện, lượng hóa giá trị kinh tế tổng thể của di sản thế giới, làm cơ sở cho quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị và hoạch định chính sách.

Trên địa bàn thành phố Đà Nẵng hiện có hai Di sản văn hóa thế giới là Đô thị cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn, đều được UNESCO công nhận năm 1999. Trong giai đoạn từ năm 2024 đến nửa đầu năm 2026, doanh thu chỉ tính riêng từ nguồn bán vé của Đô thị cổ Hội An đạt trên 500 tỉ đồng; doanh thu từ bán vé và dịch vụ của Khu đền tháp Mỹ Sơn gần 200 tỉ đồng.

Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Anh Thi, nếu chỉ nhìn vào doanh thu vé, dịch vụ hay lượng khách thì chưa thể phản ánh đầy đủ giá trị mà di sản tạo ra. Di sản còn mang lại giá trị về hình ảnh điểm đến, bản sắc, giáo dục, nghiên cứu, chất lượng môi trường sống, sự gắn kết cộng đồng và khả năng thu hút đầu tư. Vì vậy, việc lượng hóa giá trị kinh tế tổng thể là cần thiết để nhận diện đúng hơn đóng góp của di sản và tạo cơ sở khoa học cho việc bố trí nguồn lực.

Từ thực tiễn đó, thành phố Đà Nẵng đề nghị xác định rõ tinh thần của Đề án: TEV là công cụ hỗ trợ quản trị, chứ không phải là việc “định giá” để thương mại hóa di sản. Kết quả lượng hóa cần phục vụ trực tiếp các quyết định về bảo tồn, đầu tư, quản lý sức chứa, phân bổ lợi ích, phát triển du lịch bền vững và nâng cao đời sống cộng đồng gắn với di sản.

Đồng thời, thành phố đề nghị nghiên cứu bổ sung cụm từ “tại Việt Nam” vào tên Đề án để làm rõ phạm vi và đối tượng nghiên cứu.

Một khung chung nhưng phải phản ánh đúng từng di sản

Về phương pháp lượng hóa, Đà Nẵng cho rằng khung TEV phải đủ thống nhất để có thể so sánh, tổng hợp giữa các di sản, nhưng đồng thời phải đủ linh hoạt để phản ánh đặc thù từng loại hình.

Đô thị cổ Hội An là một “di sản sống”, nơi giá trị di sản được tạo lập và duy trì trong mối quan hệ hữu cơ giữa không gian kiến trúc, cộng đồng cư dân, hoạt động thương mại, văn hóa, làng nghề, làng quê và hệ sinh thái xung quanh. Lợi ích từ danh hiệu di sản cũng lan tỏa ra ngoài khu vực phố cổ. Vì vậy, nếu phạm vi lượng hóa chỉ giới hạn trong ranh giới khoanh vùng bảo vệ thì rất dễ bỏ sót một phần đáng kể giá trị lan tỏa của di sản.

Trong khi đó, đối với Khu đền tháp Mỹ Sơn, phương pháp lại cần chú trọng hơn đến giá trị khảo cổ, kiến trúc, cảnh quan, nghiên cứu khoa học, giáo dục, bảo tồn và giá trị không sử dụng.

Từ đó, thành phố đề nghị có hướng dẫn riêng về cách xác định phạm vi tác động, nhóm hưởng lợi, nhóm chịu chi phí bảo tồn và phương pháp tránh tính trùng giữa các cấu phần giá trị.

Đà Nẵng cũng đề nghị làm rõ cách sử dụng kết quả TEV sau khi lượng hóa, bởi đây là nội dung quyết định tính ứng dụng của Đề án.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi, kết quả TEV cần gắn với các quyết định cụ thể như xác định ưu tiên đầu tư bảo tồn, đánh giá hiệu quả đầu tư công, xây dựng chính sách phí và tái đầu tư cho di sản, thiết kế cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng, kiểm soát sức ép du lịch và lượng hóa thiệt hại trong trường hợp di sản bị suy giảm giá trị.

Bên cạnh tổng giá trị kinh tế, cần phân tích cơ cấu phân bổ lợi ích: ai đang hưởng lợi từ di sản, khu vực nào hưởng lợi, cộng đồng địa phương nhận được bao nhiêu và ai đang phải gánh chi phí bảo tồn. Cách tiếp cận này sẽ giúp kết quả TEV có ý nghĩa thực tiễn hơn đối với quản trị di sản bền vững.

Thí điểm trước, chuẩn hóa dữ liệu rồi mới triển khai rộng

Về dữ liệu và phương pháp, thành phố Đà Nẵng cho rằng đây là nhiệm vụ mới, liên ngành và có yêu cầu khoa học cao.

Ban soạn thảo cần xây dựng bộ hướng dẫn kỹ thuật thống nhất ở cấp quốc gia, trong đó quy định tối thiểu về hệ thống chỉ tiêu, nguồn dữ liệu, phương pháp khảo sát, cách lựa chọn mẫu, phương pháp xử lý và kiểm định kết quả; đặc biệt lưu ý cơ chế kiểm soát việc tính trùng giá trị giữa các phương pháp khác nhau.

Đồng thời, nên xây dựng một bộ dữ liệu nền dùng chung để các địa phương không phải tự xây dựng lại toàn bộ phương pháp và biểu mẫu. Trên cơ sở này, từng địa phương sẽ tập trung bổ sung dữ liệu đặc thù của từng di sản, vừa tiết kiệm nguồn lực, vừa tăng khả năng so sánh và độ tin cậy của kết quả.

Về tổ chức thực hiện, dự thảo hiện xác định các dự án thành phần do địa phương tổ chức triển khai trong giai đoạn 2027 - 2028.

Đà Nẵng cho rằng cần có một cơ chế chuyên môn đủ mạnh ở Trung ương để hỗ trợ địa phương, nhất là trong các lĩnh vực kinh tế học di sản, định giá tài sản phi thị trường, thống kê, xã hội học, du lịch, môi trường và xử lý dữ liệu.

Trường hợp giao địa phương trực tiếp tổ chức thực hiện, đề nghị Bộ ban hành hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức đào tạo, thiết lập nhóm chuyên gia tư vấn và cơ chế thẩm định độc lập để bảo đảm phương pháp và kết quả giữa các di sản có tính đồng bộ, không phụ thuộc quá lớn vào năng lực từng đơn vị tư vấn.

Theo bà Nguyễn Thị Anh Thi, thành phố Đà Nẵng đề nghị cân nhắc lựa chọn một di sản để thí điểm trước, từ đó kiểm chứng phương pháp, hoàn thiện dữ liệu và bộ công cụ, sau đó mới triển khai đồng loạt.

Kết quả TEV cũng cần được xem là một hệ thống dữ liệu phải cập nhật định kỳ, không phải một con số cố định chỉ tính một lần. Giá trị kinh tế của di sản thay đổi theo điều kiện thị trường, biến động lượng khách, chất lượng bảo tồn, cơ sở hạ tầng, hành vi cộng đồng và các yếu tố môi trường - xã hội. Vì vậy, Đề án cần xác định chu kỳ cập nhật và cơ chế theo dõi một số chỉ số cốt lõi để phục vụ quản lý lâu dài.

Bên cạnh đó, thành phố Đà Nẵng đề nghị Đề án xác định phương pháp và cơ sở dữ liệu để đo lường đầy đủ giá trị kinh tế, xã hội, văn hóa và các giá trị phi thị trường của di sản, qua đó xác định vai trò và mức độ đóng góp của di sản đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Theo đó, Đề án cần lượng hóa mức độ đóng góp của di sản vào nền kinh tế, bao gồm đóng góp trực tiếp, gián tiếp và lan tỏa; định giá tổng thể di sản theo phương pháp TEV, gồm cả giá trị sử dụng và giá trị phi sử dụng như giá trị tồn tại, giá trị lưu truyền cho thế hệ tương lai và giá trị lựa chọn.

Qua đó, phản ánh đầy đủ hơn những giá trị của di sản mà các chỉ tiêu kinh tế truyền thống chưa thể hiện; xác định giá trị của di sản trong đời sống cộng đồng, đánh giá tác động lan tỏa và tác động dài hạn của di sản đối với phát triển kinh tế - xã hội.